Мукъаддес Китап: Даниял
Author: Институт перевода Библии
Date: 2020-01-27T08:20:32.225303+00:00

Мукъаддес Китап

Мукъаддес Китап

1. Пейгъамберлернинъ Китаплары
2. Алланынъ Адлары
3. Сёзлюк
4. Узунлыкъ Ольчюлери
5. Сепильген Шейлернинъ Ольчюлери
6. Шингенлик Ольчюлери
7. Агъырлыкъ Ольчюлери
8. Эски Васиет Деври Хронологиясы
9. Ибраим Ве Агъа-къардашларынынъ Эвлятлары

10. Теврат Ве Зебур Китапларында Олгъан Иса Месих Акъкъында Базы Пейгъамберликлер Ве Оларнынъ Беджерилюви

11. Хариталар

Мукъаддес Китап акъкъында

«Мукаддес Китап» деген ад текликте къулланылса да, аслында, бу, китаплар джыйынтыгъыдыр. Бу китапларнынъ джыйынтыгъы – Алланынъ Сёзюдир (къ. юн. библиа сёзю «китаплар» манасыны анълата; шу сёзнен Мукъаддес Китапнынъ ады бутюн дюнья тиллеринде пейда олды). Бу китапны адет-узьре эки къысымгъа болелер: Эски Васиет (Иса пейгъамбер догъмаздан эвель язылгъан китаплар) ве Янъы Васиет (Иса пейгъамбернинъ яшайышынен багълы олгъан заман акъкъында ве Онынъ олюми ве тирилювинден сонъраки девир акъкъында язылгъан китап ве мектюплер).

Мукъаддес Китап башкъа тюрлю де болюне, бу неширде биз тамам шу усулны къулланамыз. Мукъаддес Китапнынъ биринджи джыйынтыгъы Теврат эди. Шу адны Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китабы ташыйлар. Оларнынъ башкъа ады Мусанынъ Беш Китабы я да Мусанынъ Къануны. Булардан сонъ Тарихий китаплар келе, мында Ханаан топрагъына кирген сонъ, Исраиль девлетининъ ильк тарихий вакъиалары тасвир этиле, девлетнинъ мейдангъа келюви ве Исраильнинъ биринджи падишалары акъкъында, озь топрагъындан сюргюн этильген халкънынъ фаджиасы ве сонъраки къайтувы акъкъында айтыла. Бундан сонъ кельген Зебур ве икмет китаплары адлы джыйынтыкъта еудий халкъынынъ шахсий ве ичтимаий литургиясы, эм де земаневий ве осеяткъан несильни огретюв ичюн муим олгъан насиатлар ер ала. Бундан сонъ Пейгъамберлернинъ китаплары келе, оларны бизге Исраиль ве Ехуда девлетлерининъ пйгъамберлери къалдыргъандыр. Бу пейгъамберлер халкъкъа Алланынъ Сёзюни кетире, халкъны арткъа, озь Яратыжысына къайтара ве агъыр мусибетлер вакътында джесарет бере эдилер. Шуны къайд этмек керек ки, юкъарыда айтылгъан китапларнынъ чокусы хронологик тертипте дегиль, адет-узьре мевзулар шекильде ерлештирильгендир. Китаплардаки вакъиалар ве пейгъамберлернинъ хызмети акъкъында тафсилятлыджа хронологик малюмат алмакъ ичюн, Сизлерни хронологик джедвеллерге мураджаат этмеге риджа этемиз, оларны неширимизнинъ сонъунда тапа билесиз. Юкъарыда айтылгъан джыйынтыкълар умумий оларакъ 39 китапны къаплап ала, олар миляттан эвель бир бучукъ бинъ йыл девамында еудий ве арамий тиллеринде чешит муэллифлер тарафындан язылгъандыр. Оларнынъ эсас вазифеси – Алла ве еудий халкъынынъ арасындаки мунасебетлер, сонъра да бутюн инсаниетнен мунасебетлер акъкъында айтып бермектир.

Сонъра кельген 27 китап, эксериетинен къадимий юнанджа язылып, ичине энъ эвеля Инджиль джыйынтыгъыны алалар. Инджильге кирген китаплардан дёрт китап Иса Пейгъамбернинъ аяты, талиматы, олюми ве тирилюви акъкъында икяе этелер. Биринджи бакъышта бу дёрт китап айны вакъиалар акъкъында язылгъан, ве оларнынъ бир чокъ ерлери текрарлана, деген фикир догъмакъ мумкюн. Бир тарафтан бу догърудыр, лякин дёрт айры-айры икяе башкъа-башкъа муэллифлер тарафындан язылып, тек бир дане аятнынъ шаатлары олып келелер ве шунынънен бирликте, олып кечкен вакъиаларнынъ энъ толу тасвирини алмагъа ярдым этелер. Шу дёрт китапнен (бирисининъ догърудан-догъру девамы олгъан) Эльчилернинъ фаалиети китабы сыкъы багълыдыр. Мында Исанынъ кокке котерильгенинден сонъ, месихчилер джемиетининъ биринджи йыллары акъкъында ве Онынъ шегиртлери Рим империясынынъ сакинлери арасында Къуванчлы Хаберни даркъатып башлагъанлары акъкъында айтыла. Къалгъан китаплар Эльчилернинъ язылары адында топланып, озюнинъ ичине Иса Пейгъамбернинъ шегиртлери иманлылар джемиетине ве айры адамларгъа иманларыны пекитмек ве догъру ёлгъа къоймакъ ниетинен, агъыр сынавлардан кечмеге ярдым этмек ичюн язгъан мектюплерни топлай. Джыйынтыкъны Юханнынъ Сырларнынъ ачылувы китабы екюнлей; мында символик бир тиль ярдымынен Алланынъ Онъа къаршы тургъан кучьлерге къаршы гъалебеси тасвирлене.

Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимесининъ тарихы

Шимдики заманда, 2016 сенесине къадар, Мукъаддес Китап дюньянынъ бир чокъ тиллерине терджиме этильди. Толусынен беш юз тильден чокъ тиллерге терджимеси бар (шимди дюньяда аман-аман еди бинъ тиль бар деп эсаплана), Китапнынъ базы къысымлары исе эки бинъ тильден зияде тиллерге терджиме этильди.

Бизге белли олгъан къырымтатар тилинде биринджи терджимелер XIV-юнджи асыргъа аиттир. Энъ белли къадимий ядикярлыкъта Кодекс Куманикусте къыпчакъ-къуман-половец тилине биринджи кере терджиме этильген Алланынъ Он Эмирини, Сулейманнынъ Икметли сёзлер китабындан парчаларны, Инджильден алынгъан парчаларны, «Бизим Бабамыз» дувасыны ве Зебурдан алынгъан бир сыра йырларны тапмакъ мумкюн. XVIII-инджи асырнынъ ортасына Марк, Юхан, Матта, Луканен берильген Инджиль аиттир (Къаракъоба метинлери). Бу метинлер шимдики вакъыткъадже толу шекильде келип етмедилер, лякин оларнынъ базы парчалары сакъланып къалгъан. XX-нджи асырнынъ 70-инджи сенелеринде Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимесини «Мукъаддес Китапны терджиме институты» башлады. О заман Юнус пейгъамбернинъ китабы терджиме этильди (1978 с.), сонъра Маттанен берильген Инджиль терджиме этилип, нешир этильди (1985 с.). Иш 1990-ынджы сенелери девам эттирильди; о заман 1996 сенеси Озьбекистанда «Эйи Хабер» китабы нешир этильди, онынъ ичине Юхан, Луканен берильген Инджиль, Эльчилернинъ фаалиети ве Якъупнынъ мектюби кирди. Сонъра иш XXI-инджи асырда Къырымда девам этти; бир-бири артындан «Иса Месих акъкъында риваетлер» (2002 с.), «Алланынъ пейгъамберлери» (2005 с.), «Маттанен берильген Инджиль» (2006 с.), «Сулейманнынъ икмети» (Икметли сёзлер ве Джемаат башы, 2008 с.), «Инджиль» (Матта, Марк, Лука, Юхан ве Эльчилернинъ фаалиети, 2008 с.), «Теврат» (Башланув, Чыкъыш, Къануннынъ текрары, 2009 с.) ве «Зебур» (2011 с.) китаплары басылды.

2002-нджи сенесинден башлап 2015-инджи сенесине къадар бу терджименинъ устюнде «Мукъаддес Китапны терджиме институты»нынъ хадимлер группасы «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер» тешкилятынынъ мутехассысларынен берабер иш бирлик яптылар. Терджиманлар группасынынъ огюнде тургъан эсас макъсат – къадимий еудий, арамий ве юнан тиллеринде язылгъан асыл метиннинъ манасыны догъру акс этмек эди.

Бу терджиме япылгъанда, эсас менба оларакъ шимдики заманда энъ нуфузлы деп эсаплангъан метинлернинъ нешири ве тенкъидий аппарат къулланылгъандыр. Къадимий еудий тили ичюн – бу Biblia Hebraica Stuttgartensia, 5-инджи нешир; мында Ленинград Кодекси шеклиндеки Масора метини такъдим этильгендир, бу метин къарарнен м. с. 1000-инджи йылы битирилип, сонъра бир чокъ даа да къадимий олгъан метинлернен тенъештирильди ве догъуртылды. Къадимий юнанджа язылгъан метинлер ичюн исе бойле менба оларакъ Greek New Testament (UBS, 4-юнджи нешир) къулланылды, бу метин толусынен Novum Testamentum Graece, Nestle-Aland 27-нджи неширинен айныдыр. Бу метин бир чокъ къадимий эльязмаларгъа эсасланып тизильди, оларнынъ арасында IV-V асырларгъа аит Синай, Александрия ве Ватикан Кодекслеринден япылды. Бу кодекслерге еудий китапларынынъ (Эски Васиетнинъ) терджимелери де кирди; бу терджимелерге Септуагинта деген ад берильди.

Юкъарыда къайд этильген менбалардан гъайры, терджиманлар озь ишинде эллеринде олгъан Мукъаддес Китапларнынъ башкъа тиллерге япылгъан терджимелеринен иш туттылар, бу терджимелер арасында рус, украин, озьбек, тюрк ве башкъа тиллерге япылгъан терджимелер. Бойле ишнинъ макъсады – метинни даа да яхшы анъламакъ ве терджимелернинъ башкъа вариантларынен таныш олмакъ эди. Бизим базы окъуйыджыларымыз 1876 сенесининъ Синодаль терджимеси деп адландырылгъан ве кениш даркъалгъан Мукъаддес Китапнынъ рус тилине япылгъан терджимесинен таныш олмакъ мумкюнлер. Бизлер терджимелеримизде бу терджимеге мураджаат эткен олсакъ да, оны темель оларакъ къулланмадыкъ. Озюнинъ къыйметине бакъмадан, бу терджиме 150 йыл эвельси япылды; о заманларда терджименинъ башкъа принциплери ишлетиле эди, ве о заманларда базы къадимий менбалар эльде ёкъ эди. Бизим терджимемизде дикъкъат айры бир терджимеге дегиль де, энъ эвеля къадимий менбаларгъа берильди. Лякин сизни ишандырмакъ истеймиз ки, бизим терджимемиз ве Синодаль терджимеси арасында мана джеэттен фаркълар олса биле, бу фаркълар минималь олып, метиннинъ умумий менимсевине тесир этмей.

Метиннинъ мана ве шекли бир къач этаптан ибарет олгъан эр тарафлама тешкерювлерден кечти. Асыл мананынъ догърулыгъындан гъайры, группа бу мананы земаневий, окъуйыджыларгъа анълайышлы олгъан, яхшы эдебий тильде акс эттирмеге гъайрет этти. Биринджи басамакъта, тафсилятлы азырлыкъ ишлери этильген сонъ, къырымтатар тилине терджиме япылды. Сонъ теологик муаррирнинъ тарафындан терджеме къадимий эльязмаларнен тенъештирильди. Экинджи басамакъта Къырымнынъ чешит ерлеринде яшагъан къырымтатарлар да, къадын ве эркеклер, эсли башлы ве яшлар, бильгили ве къырымтатар тилинде агъзавий шекильде субетлешкенлер, терджимени тешкермеге ярдым эте эдилер. Учюнджи басамакъта терджименен филолигик муаррир чалышты. Эр бир басамакъта терджимеге янъы тюзетмелер къошулды. Ишнинъ нетиджесинде терджименинъ эр бир къысмы эльязмаларнен чокъ йыл чалышкъан ве зенгин терджиманлыкъ теджрибеси олгъан консультант тарафындан козетильди.

Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимеси он учь йылгъа къадар девам этти.

Ярдымджы материаллар

Бу терджиме ярдымджы материалларнен берабер бериле. Бу материаллар Мукъаддес Китапнынъ асыл метинининъ бир къысмы дегиллер, амма окъуйыджылар даа да яхшы анъласын деп, къошулгъанлар.

Эр бир китаптан эвель кучюк сёз башы кирсетиле, мында тарихий контекст акъкъында, эсас мевзулар акъкъында малюмат, ве сыкъ-сыкъ китапнынъ къыскъа планы бериле. Айры китаплар манаджа къысымларгъа болюнген ве бу къысымларнынъ серлевасы къайд этильгендир, бу серлевалар икяенинъ мевзусы акъкъында къыскъа хабер берелер. Йылдызчыкънен (*) къайд этильген базы сёзлер, фразалар ве аетлерге саифенинъ сонъунда сноскалар бериле; мында анълашылмагъан адлар, сёзлер, медений хусусиетлернинъ манасы анълатыла, я да аетнинъ башкъа манасы бериле. Китапнынъ сонъунда къыскъа сёзлюк бериле; мында базы муим терминлер, анъламлар, базы ад ве джогърафия адлары да анълатыла. Сёзлюктен гъайры, тасвирий менба оларакъ, Ибраим атанынъ несиллер джедвели де бардыр. Къадимий ольчюлерни тасавур этмек ве оларны шимдики ольчюлернен тенъештирмек ичюн, биз ольчюлер джедвелини де кетиремиз. Бундан да гъайры, тасвирий васта оларакъ къадимий дюньянынъ хронология джедвели ве къадимий дюньянынъ хариталары теклиф этиле. Бунъа къошма оларакъ, башкъа материаллар да бардыр. Бу материаллар Сизлерге окъугъан шейлеринъизни даа да яхшы анъламагъа ярдым этер деген умюттемиз.

Нетидже

Мукъаддес Китап – инсаниетнинъ тарихында буюктен-буюк китаптыр, медениет ве иджат этюв сааларынынъ чокъусына тесир эткен дюнья эдебиятынынъ классикасыдыр. Лякин о, энъ эвеля, Алланынъ ве инсаниетнинъ арасында олгъан мунасебетлер тарихыдыр, Онынъ Озю акъкъында вахийи ве Онынъ истегени акъкъындадыр. Биз умют этемиз ки, бу терджиме къырымтатар халкъына бу хазинени ана тилинде ачаджакъ ве инсанларгъа Алланынъ къанунларына коре яшамагъа ярдым этеджектир.

«Мукъаддес Китапны терджиме институты» ве «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер» тешкилятлары терджиманларгъа ве муаррирлерге, бу неширни басып чыкъармагъа ярдым эткенлернинъ эписине озь буюк миннетдарлыгъыны бильдирелер.

Урьмет иле,

«Мукъаддес Китапны терджиме институты» ве «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер»нинъ ишдешлери

Къыскъарувлар

ас. | асыр
б. | баб, я да баблар
бакъ. | бакъынъыз
къ. арам. | къадимий арамий тилинде
къ. еуд. | къадимий еудий тилинде
къ. юн. | къадимий юнан тилинде
къыяс. | къыясланъыз
Мас. | Масора, къадимий еудий эльязма
м. с. | миляттан сонъ, я да Иса пейгъамбер догъмаздан сонъ
м. э. | миляттан эвель, я да Иса пейгъамбер догъмаздан эвель
рус. | рус тилинде
с. | сене, я да сенелер
Септ. | Септуагинта, къадимий юнан терджиме эльязмасы

Пейгъамберлернинъ Китаплары

Пейгъамберлернинъ Китаплары

1. Даниял

Даниял

Даниял

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12

Даниял пейгъамбернинъ китабы

Невукъаднеццар биринджи кере Ерусалимни алгъанда (миляттан эвель 606 с.), Даниял башкъа исраиллилернен берабер Вавилон эсирине тюше. Учь аркъадашынен о, падиша хызметине тайин этиле. Алла Даниялгъа тюшлерни ве руяларны анъламакъ ве тариф этмек къабилиетини бере, ве о, Невукъаднеццарнынъ тюшлерини анълатып, бу къабилиетини косьтере. Вавилоннынъ йыкъылувындан сонъра, Даниял падишанынъ сарайында къала ве мадайлы Дарьявеш ве фарслы Кореш падишаларнынъ меслеатчысы ола.

Китапны эки эсас къысымларгъа айырмакъ мумкюн. Биринджисинде (1–6 баблар) Вавилонда олгъан Даниял ве онынъ достлары акъкъында алты икяе бериле. Олар телюке олгъан алда биле Аллагъа ве Онынъ Къанунына садыкълыгъыны сакълайлар.

Экинджи къысымда (7–12 баблар), еудийлернинъ башкъа халкълар арасында келеджек такъдирини ачмакъ ичюн, Рабби Даниялгъа косьтерген руялар бериле. Бу руялар символик шекильде бир залым ве джанавар девлетнинъ ерине башкъасы кельгенини, амма эр бирининъ акимдарлыгъы эбедий олмагъаны косьтериле. Ахыры сонъу, Рабби хусусий падиша йибереджек, бу падиша «Инсан Огълуна» ошайджакъ, онынъ Исраильге ве башкъа халкъларгъа падишалыкъ эткени эбедий оладжакъ.

Бу китапнынъ буюк къысмы еудий тилинде дегиль, арамий тилинде язылгъан, бу тиль о замандаки Якъын Шаркънынъ чешит халкълары арасында лакъырды тили эди.

Даниял ве онынъ достлары Вавилонгъа келе (1 б.). Невукъаднеццарнынъ буюк пут акъкъындаки тюшю, бу пут дагъдан тюшкен ташнен парчалана (2 б.). Путкъа табынмагъа истемегенлери ичюн, Даниялнынъ учь достуны собагъа ташлайлар (3 б.). Невукъаднеццарнынъ терек акъкъында тюшю (4 б.). Диварда язгъан къол (5 б.). Даниялны арсланлар толу чукъургъа аталар (6 б.). Даниялнынъ дёрт айван акъкъында руясы (7 б.). Даниялнынъ къочкъар ве теке акъкъында руясы (8 б.). 490 йыл акъкъында хабер (9 б.). Даниял ве Микъаиль (10 б.). Дженюбий ве шималий падишалар акъкъында (11 б.). Дюньянынъ сонъки куньлери акъкъында пейгъамберлик (12 б.).

1

Даниял Вавилонда

1^1+Ехуда падишасы олгъан Ехояким учюнджи йыл падишалыкъ эткенде, Вавилон падишасы Невукъаднеццар Ерусалим янына келип, онынъ этрафыны сарды. 2+Рабби онынъ къолуна Ехуда падишасы Ехоякимни ве Алла Сарайынынъ савутларындан бир къысмыны берди. Невукъаднеццар оларны Шинар ерине, озь алласынынъ сарайына ёллап, бу савутларны озь алласынынъ сарайындаки хазинесине кирсетти. 3Падиша озь баш везири Ашпеназгъа:

– Исраиллилерден, падиша ве мырза союндан олгъан орта яшлы огъланларны алып кель. 4Оларда ич бир тюрлю вуджут къусурлыгъы олмасын. Олар дюльбер къыяфетли, эр бир бильгиге зийрек, илимлерни анълагъан, акъыл-идракълы олгъан ве падиша сарайында хызмет этмеге ляйыкъ олсунлар. Оларны къасдийлилернинъ китапларына ве тилине огрет, – деп эмир этти.

5Падиша оларгъа озюнинъ софрасындан эр куньлюк ашны ве озю ичкен шарапны тайинледи. Эм де оларнынъ учь йыл тербиеленмелерини эмир этти. Учь йыл кечкен сонъ, олар падишагъа хызмет этмеге азыр олмакъ керек эдилер. 6+Оларнынъ арасында Ехуда огъулларындан Даниял, Хананья, Мишаэл ве Азарья бар эдилер. 7+Баш везир оларнынъ адларыны денъиштирди: Даниял – Белтешаццар, Хананья – Шадракъ, Мишаэл – Мешакъ ве Азарья – Авед-Него олдылар.

8+Даниял падишанынъ софрасындаки ашларнен ве падиша ичкен шарапларнен арамланмамагъа озь юрегинде къарар берди. Онынъ ичюн, арамланмамакъ ичюн, шуларны ашамамагъа баш везирден разылыкъ сорады. 9+Алла бойле этти ки, баш везир Даниялгъа мерамет ве урьметнен бакъа эди. 10Баш везир Даниялгъа:

– Сизге аш ве шарапны озю тайинлеген падиша-эфендимден къоркъам. Эгер о, бетлеринъиз акъранларынъыз олгъан огъланлардан арыкъча олгъаныны корьсе, падишанынъ огюнде мен башымнен джевап береджегим, – деди.

11Баш везир Даниялнынъ, Хананьянынъ, Мишаэлнинъ ве Азарьянынъ артындан бакъмакъ ичюн бир къаравул къойды. Даниял онъа:

12+– Он кунь ичинде бизни, къулларынъызны, сына. Бизге ашамагъа емиш ве ичмеге сув берсинлер. 13Сонъ бизим къыяфетимизге ве падишанынъ ашыны ашагъан огъланларнынъ къыяфетине бакъ. Сонъ кореджегинъе коре бизге яп, – деди.

14Къаравул оларны динъледи ве он кунь сынады. 15Он кунь кечкен сонъ исе, оларнынъ къыяфети ве вуджутлары падишанынъ ашыны ашагъан огъланлардан дюльбердже ве мазаллыджа эди. 16О заман къаравул оларнынъ ашларыны ве ичмеге берильген шарапларыны озюне алып башлады, огъланларгъа исе емиш бере эди. 17+Алла бу дёрт огълангъа бильги, акъыл ве эр бир китапны анъламакъны берди. Даниялгъа исе даа тюрлю руя ве тюшлерни анъламакъны берди.

18Падиша тайинлеген кунь кельген сонъ, баш везир огъланларны Невукъаднеццаргъа алып кельди. 19Падиша оларнен лакъырды этти, ве эписи огъланлардан Даниялгъа, Хананьягъа, Мишаэлге ве Азарьягъа тенъ кельген огъланлар тапылмады. Сонъ олар падишагъа хызмет этмеге башладылар. 20+Падиша олардан акъыл ве бильги керек олгъан эр бир иш акъкъында сорай эди, ве бутюн падишалыгъындаки эписи тылсымджылардан ве фалджылардан оларнынъ он къат акъыллы олгъанларыны коре эди.

21+Даниял Кореш падишанынъ биринджи йылынадже ойле хызмет этти.

2

Невукъаднеццарнынъ тюшю

2^1+Экинджи йыл падишалыкъ эткенде, Невукъаднеццар тюшлер корьди. Онынъ юреги тарсыкъты, ве о, юкълап оламады. 2Падиша, онъа онынъ тюшлерини икяе этмек ичюн, эписи тылсымджыларны, фалджыларны, ырымджыларны ве къасдийлилерни чагъыртты. Олар келип, падишанынъ огюнде турдылар.

3Падиша оларгъа:

– Мен тюш корьдим, юрегим тарсыкъа, бу тюшнинъ манасыны бильмеге истейим, – деди. Къасдийлилер падишагъа арамий тилинде:

4+– Падиша! Эбедий яша! Къулларынъа тюшюнъни айт, ве биз онынъ манасыны тарифлермиз, – дедилер.

5+Падиша джевап берип, къасдийлилерге:

– Сёзюм къатты. Эгер сизлер манъа тюшни ве онынъ манасыны айтмасанъыз, парча-парча кесиледжексинъиз, эвлеринъиз де кубре обалары олур. 6+Амма, эгер тюшюмни ве онынъ манасыны айтып берсенъиз, мен сизлерге бахшышлар, мукяфатлар ве буюк шерефлер багъышларым. Бойлеликнен, тюшни ве онынъ тарифини манъа айтып беринъиз, – деди.

7Олар экинджи кере джевап берип:

– Падиша озь къулларына тюшюни айтсын, ве биз онынъ тарифини берермиз, – дедилер.

8– Ачыкъ-айдын билем ки, вакъыт созмагъа истейсинъиз, чюнки сёзюм къатты олгъаныны коресинъиз. 9+Сиз манъа тюшюмни айтып бермесенъиз, сизге тек бир джеза олур. Бир шей денъишмегендже, манъа ялан ве алдавны айтмагъа истейсинъиз. Тюшни манъа айтып беринъиз, ве о заман сиз манъа онынъ тарифини де айтып оладжагъынъызны билирим, – деп джевап берди падиша.

10Къасдийлилер исе падишагъа джевап берип:

– Падишагъа бу ишни ачып оладжакъ адам дюньяда ёкъ. Онынъ ичюн ич бир буюк ве кучь-къуветли падиша ич бир тылсымджыдан, фалджыдан ве къасдийлиден бунъа ошагъан бир шейни талап этмегендир. 11Падиша талап эткен иш ойле къыйын ки, адамларнен яшамагъан аллалардан гъайры бу тюшни падишагъа ич бир кимсе ачып оламай, – дедилер.

12+Падиша бунъа гъазапланды ве пек ачувланды. О, Вавилондаки эписи акъыллы адамларны къырмагъа эмир этти. 13Акъыллы адамларны ольдюрмек акъкъында эмир чыкъкъан сонъ, Даниялны ве онынъ учь достуны ольдюрмек ичюн къыдырып башладылар.

Алла тюшнинъ манасыны Даниялгъа ача

14Падиша къаравулларынынъ башлыгъы Арьёкъ эди. О, Вавилондаки акъыллы адамларны ольдюрмеге чыкъты. 15Даниял насиат ве акъылнен падишанынъ буюк адамындан Арьёкътан:

– Не ичюн падиша бойле мераметсиз къарар чыкъарды? – деп сорады.

О вакъыт Арьёкъ Даниялгъа бутюн ишни айтып берди. 16Даниял падишагъа кирип, тюшнинъ тарифини айтмакъ ичюн озюне вакъыт бермеге риджа этти. 17+Сонъ Даниял эвине келип, достлары олгъан Хананья, Мишаэл ве Азарьягъа бутюн ишни айтып берди. 18Олар Коктеки Алладан мерамет сорап башладылар, Алла бу сырны ачсын ве Даниял достларынен ве Вавилондаки башкъа акъыллы адамларнен берабер гъайып олмасын.

19О геджеси сыр Даниялгъа руяда ачылды, 20ве Даниял Коктеки Аллагъа шукюр этип бойле деди:

– РАББИнинъ Ады асырдан-асыргъа шан-шуретли олсун,
чюнки акъыл ве къудрет Онынъкидир!
21+О, заман ве йылларны денъиштире,
падишаларны алып ташлай ве тахткъа чыкъара,
акъыллы адамларгъа – акъыл,
бильгили адамларгъа – бильги бере.
22+О, сырлы ве гизли шейлерни ача,
къаранлыкъта не олгъаныны биле,
ярыкъ Онен яшай!
23Мен Санъа, баба-деделеримнинъ Алласына,
шукюрлер ве макътавлар этем.
Сен манъа акъыл ве къудрет берип,
шимди Сенден сорагъанымызны ачтынъ.
Сен бизге падишанынъ ишини ачтынъ!

Даниял тюшнинъ манасыны падишагъа анълата

24Бундан сонъ Даниял Арьёкъкъа кельди (падиша Арьёкъкъа Вавилоннынъ акъыллы адамларыны ольдюрмеге буюргъан эди). Онъа келип:

– Вавилондаки акъыллы адамларны ольдюрме. Мени падишагъа кирсет, ве мен онъа тюшнинъ манасыны тарифлерим, – деди.

25Арьёкъ ашыкъып, Даниялны падишагъа алып кельди ве онъа:

– Сюргюн этильген Ехуда огъулларындан мен падишагъа тюшнинъ манасыны тарифлеп олгъан бир адамны таптым, – деди.

26Падиша Белтешаццар адынен адланылгъан Даниялгъа:

– Мен корьген тюшюмни ве онынъ тарифини сен манъа айтып олурсынъмы? – деди. 27Даниял падишагъа бойле джевап берди:

– Падиша сорагъан сырны падишагъа не акъыллы адамлар, не фалджылар, не тылсымджылар, не де ырымджылар ачып оламазлар. 28+Амма коклерде сырларны ачкъан Алла бардыр. О санъа, Невукъаднеццар падиша, ахыр заманда не оладжагъыны ачты. 29Сен тёшегинъде олгъанынъда, корьген тюшюнъ ве руяларынъ бойле эди:

Сен, падиша, тёшегинъде яткъанда, не оладжагъыны тюшюне эдинъ. Сырларны ачкъан Алла не оладжагъыны санъа косьтерди. 30+Бу сырны РАББИ манъа да ачты. Мен эписи адамлардан акъыллы дегилим. Амма сен, падиша, онынъ тарифини анъла деп ве не акъкъында тюшюнгенинъни биль деп, манъа бу сыр ачылды. 31Санъа, падиша, бойле руя олды:

Мына бир буюк пут. О пут балабан эди. О, сенинъ огюнъде пек парылдап тура эди. Онынъ корюниши къоркъунчлы эди. 32Бу путнынъ башы темиз алтындан эди, онынъ кокреги ве къоллары – кумюштен, къурсагъы ве баджакълары – бакъырдан, балдырлары – демирден, 33аякъларынынъ табанлары исе – ярысы демирден, ярысы чамурдан япылгъандырлар. 34Сен онъа бакъкъанда, къолларнынъ ярдымы олмайып, дагъдан бир таш къопып путкъа урды, онынъ демир ве чамурдан япылгъан аякъларынынъ табанларыны парлады. 35О заман демир, чамур, бакъыр, кумюш ве алтын, – эписи бирден чиль-парча олдылар ве яз арманнынъ тозуна чевирильдилер. Оларны ель алып кетти. Олардан из биле къалмады. Путны парлагъан таш исе балабан дагъ олып, бутюн ер юзюни къаплады.

36Мына тюш! Энди падишагъа онынъ тарифини де айтайыкъ.

37+Сен – падишасынъ, падишаларнынъ падишасысынъ! Коклердеки Алла санъа падишалыкъ, акимиет, къудрет ве шурет берди. 38+О, даа эписи адам огъулларыны, къайда яшамасалар да, кийик айванларны ве кок къушларыны сенинъ къолунъа берди ве сени оларнынъ эписине акимдар этти. Бу алтын баш – сенсинъдир! 39+Сенден сонъ сенинъ падишалыгъынъдан бетер олгъан башкъа падишалыкъ оладжакътыр. Сонъ даа учюнджи, бакъыр падишалыкъ бутюн дюньяда акимдарлыкъ этеджектир. 40+Дёртюнджи падишалыкъ исе демир дайын къатты оладжакътыр. Демир эр шейни насыл парлап-парчаласа, о падишалыкъ да ойле эр шейни йыкъкъан демирге ошап, парчалайджакъ ве йыкъаджакътыр. 41Ярысы бардакъ чамурындан, ярысы демирден олгъан аякъларынынъ табанларыны ве аякъ пармакъларыны корьгенинъ исе, о, болюнген падишалыкъ оладжакътыр. Сен бардакъ чамурынен къарыштырылгъан демир корьгенинъ киби, онда бираз демир къаттылыгъы оладжакътыр. 42Аякъ пармакълары ярысы демирден, ярысы исе чамурдан олгъаны киби, падишалыкъ да ойле: ярысы къавий, ярысы морт оладжакътыр. 43Сен бардакъ чамурынен къарыштырылгъан демирни корьгенинъ исе – олар акъайнынъ урлугъынен, инсанлыкъ союнен къарышырлар, амма, демир чамурнен къарышып бирлешмегени дайын, бири-биринен бирлешмезлер демектир. 44+О падишалыкъларнынъ заманларында Коклердеки Алла эбедиен йыкъылмайджакъ падишалыкъ къураджакътыр. Бу падишалыкъ башкъа халкъкъа кечмейджектир. О, эписи падишалыкъларны йыкъып гъайып этеджек, озю исе эбедий тураджакътыр. 45Бунынъ ичюн, къолларнынъ ярдымы олмайып, дагъдан бир таш къопып, демир, бакъыр, чамур, кумюш ве алтынны парчалагъаныны сен корьдинъ.

Буюк Алла падишагъа келеджекте не оладжагъыны бильдирди. Тюш де догъру, тарифи де керчектир.

46+О заман Невукъаднеццар падиша бет устюне йыкъылып, Даниялгъа урьмет косьтерди, эм де онъа бахшышларны ве къокъулы шейлерни кетирмеге эмир этти. 47+Падиша Даниялгъа:

– Сен бу сырны ачып олгъанынъ себебинден, керчектен сизинъ Алланъыз – аллаларнынъ Алласы, падишаларнынъ Раббисидир ве сырларны ачкъан Алладыр! – деди.

48Сонъ падиша Даниялны юксельтти ве онъа чокъ буюк бахшышлар берди. Оны бутюн Вавилон виляетине акимдар этип къойды ве эписи Вавилондаки акъыллы адамларгъа баш везир этип къойды. 49Даниял падишагъа риджа этти, ве падиша Шадракъны, Мешакъны ве Авед-Негоны Вавилон виляетининъ ишлерине башлыкъ этип къойды. Даниял исе падишанынъ сарайында къалды.

3

Даниялнынъ учь досту атеш соба ичинде

3^1+Невукъаднеццар падиша бир алтын пут ясады. Онынъ юксеклиги 30 метр, кенълиги учь метр[*] эди. Падиша оны Дура чёлюнде, Вавилон виляетинде къойды. 2Невукъаднеццар падиша, къойгъан путнынъ тантаналы ачылувына кельсинлер деп, эписи виляетлер башлыкъларыны, везирлерни, акимлерни, меслеатчыларны, хазинедарларны, къанунджыларны, къадыларны ве эписи виляетлер мемурларыны топламагъа адамларны ёллады. 3Невукъаднеццар къойгъан путнынъ ачылувына эписи виляетлер башлыкълары, везирлер, акимлер, меслеатчылар, хазинедарлар, къанунджылар, къадылар ве эписи виляетлер мемурлары топландылар. Олар эписи Невукъаднеццар къойгъан путнынъ къаршысына турдылар. 4О заман бир адам къычырып, бойле айтты:

– Эписи халкълар, миллетлер ве тиллер! Сизге эмир этиле:

5«Боразан, къавал, кифара, арфа, сантыр, тулуп-зурнанынъ ве чешит тюрлю чалгъы алетлерининъ сеслерини эшиткенинъизде, йыкъылып, Невукъаднеццар къойгъан алтын путкъа табынынъыз! 6+Ким йыкъылып табынмаса, бирден къызгъан соба атешине ташланаджакътыр».

7Бунынъ ичюн боразан, къавал, кифара, арфа, сантырнынъ ве чешит тюрлю чалгъы алетлерининъ сесини эшитип, эписи халкълар, миллетлер ве тиллер йыкъылып, Невукъаднеццар падиша къойгъан алтын путкъа табындылар.

8+Тамам бу вакъытта къасдийлилерден бирлери Невукъаднеццаргъа келип, ехудалыларны чакътылар. 9+Олар:

– Падиша, эбедий яша! 10Падиша, сен бойле эмир бердинъ: «Боразан, къавал, кифара, арфа, сантыр, тулуп-зурнанынъ ве чешит тюрлю чалгъы алетлерининъ сеслерини эшиткен эр бир адам йыкъылып, алтын путкъа табынсын! 11Ким йыкъылып табынмаса исе, о, къызгъан соба атешине ташлансын».

12+Шадракъ, Мешакъ ве Авед-Него деген ехудалы акъайлары бар. Сен оларны Вавилон виляети ишлерине башлыкъ этип къойдынъ. Бу акъайлар, падиша, сенинъ эмиринъе бойсунмайлар, сенинъ аллаларынъа ибадет этмейлер, эм де сен къойгъан алтын путкъа табынмайлар, – дедилер.

13+Невукъаднеццар гъазапланып ве ачувланып, Шадракъ, Мешакъ ве Авед-Негоны кетирмеге эмир этти. Бу акъайлар падишагъа кетирильдилер. 14Невукъаднеццар оларгъа:

– Шадракъ, Мешакъ ве Авед-Него! Сиз меним аллаларыма ибадет этмейип, мен къойгъан алтын путкъа табынмагъанынъыз догърумы? 15+Шимди, эгер сиз азыр олсанъыз, боразан, къавал, кифара, арфа, сантыр, тулуп-зурнанынъ ве чешит тюрлю чалгъы алетлерининъ сеслерини эшиткенде, йыкъылып, мен япкъан алтын путкъа табынынъыз. Эгер табынмасанъыз, къызгъан соба атешининъ ортасына бирден ташланаджакъсынъыз. О заман насыл алла сизни меним къолумдан къуртарыр? – деди.

16Шадракъ, Мешакъ ве Авед-Него, джевап берип, Невукъаднеццар падишагъа:

17– Бизим санъа бунъа джевап бермеге кереги ёкъ. Башымызнынъ язысы олса, биз ибадет эткен Алламыз бизни къызгъан соба атешинден къуртара биле ве сенинъ къолунъдан да, падиша, къуртарыр. 18Бойле олмаса биле, падиша, биз сенинъ аллаларынъа ибадет этмейджекмиз ве сен къойгъан алтын путкъа табынмайджакъмыз. Оны биль! – дедилер.

19+О вакъыт Невукъаднеццар Шадракъ, Мешакъ ве Авед-Негогъа гъазапланды, ве олар онынъ козюнден чыкътылар. О, собаны адети узьре якъкъанларындан еди къат кучьлюдже якъмагъа эмир этти. 20Озь ордусынынъ энъ кучьлю акъайларына Шадракъны, Мешакъны ве Авед-Негоны багъламагъа ве къызгъан соба атешине ташламагъа эмир этти. 21О заман устьлериндеки урбалары: шалварлары ве камзоллары такъым ве чалмалары олгъан акъайларны багълап, къызгъан соба атешине ташладылар. 22Падишанынъ эмири серт олып, соба пек зияде къыздырылгъан эди, ве онынъ ичюн атешнинъ алеви Шадракъ, Мешакъ ве Авед-Негоны ташлагъан адамларны ольдюрди. 23Бу учь акъай исе: Шадракъ, Мешакъ ве Авед-Него, – къызгъан соба атешине багълы алда тюштилер.

24Сонъ Невукъаднеццар падиша шашты ве аджелеликнен турып, озюнинъ меслеатчыларына:

– Биз атешке багълы учь акъайны ташламадыкъмы? – деди.

– Эльбетте, падиша! – деп олар падишагъа джевап бердилер. 25+Бунъа о:

– Иште, мен дёрт багълы олмагъан, атешнинъ ортасында юрген акъайны корем. Оларгъа да бир тюрлю зарар ёкъ. Дёртюнджисининъ къыяфети исе аллаларнынъ огълуна ошай, – деди.

26+О заман Невукъаднеццар атештен къызгъан собанынъ къапусы янына барып:

– Шадракъ, Мешакъ ве Авед-Него! Алла-Таалянынъ къуллары! Чыкъынъыз ве яныма келинъиз, – деди.

27Шадракъ, Мешакъ ве Авед-Него атештен чыкътылар. Эм де виляетлер башлыкълары, везирлер, акимлер ве падишанынъ меслеатчылары топланып, бу акъайларнынъ беденлерине атеш зарар кетирмегенини корьдилер. Оларнынъ башларындаки сачлары биле янмагъан, урбалары денъишмеген, ве оларда атешнинъ къокъусы биле ёкъ эди. 28О заман Невукъаднеццар:

– Шадракъ, Мешакъ ве Авед-Негонынъ Алласы шан-шуретлидир! О, Озюнинъ Мелегини ёллады ве Озюнинъ Онъа умют эткен къулларыны къуртарды. Олар падишанынъ эмирине бойсунмадылар ве озь Алласындан гъайры башкъа аллагъа ибадет этмемек ве онъа табынмамакъ ичюн, озь беденлерини атешке бердилер. 29+Мен бойле эмир этем:

«Эр бир халкътан, миллеттен, тильден ким Шадракъ, Мешакъ ве Авед-Негонынъ Алласына къаршы яман сёзлер айтса, о, парча-парча кесиледжек, онынъ эви кубре обалары оладжакъ!»

Бойле къуртаргъан башкъа алла ёкътыр, – деди.

30О вакъыт падиша Шадракъны, Мешакъны ве Авед-Негоны Вавилон виляетинде юксельтти.

Невукъаднеццарнынъ терек акъкъында тюшю

31+Невукъаднеццар падиша ер юзюндеки бутюн халкъларгъа, сойлар ве къабилелерге бойле деди:

– Сизге аманлыкъ ве бол берекет олсун! 32Алла-Тааля манъа косьтерген аджайип ишлерни сизге бильдирмеге истейим. 33+Онынъ аляметлери не буюктир, Онынъ аджайип ишлери не къудретлидир! Онынъ падишалыгъы – эбедий падишалыкъ, Онынъ укюмдарлыгъы – даимийдир.

4

4^1– Мен, Невукъаднеццар, озь эвимде – раатлыкъ ве тынчлыкъта, сарайымда – боллукъта яшай эдим. 2+Амма мени къоркъузгъан тюшни корьдим. Тёшегимде олгъан тюшюнджелерим ве корьген руяларым мени къоркъуздылар. 3Сонъ мен, тюшюмнинъ манасыны манъа тарифлеп берсинлер деп, Вавилонда яшагъан эписи акъыллы адамларыны манъа кетирмеге эмир эттим.

4+О заман тылсымджылар, фалджылар, къасдийлилер ве ырымджылар кельдилер. Мен оларгъа тюшюмни икяе эттим, лякин олар онынъ манасыны манъа тарифлеп оламадылар. 5+Ахыр-сонъу Даниял кирди. (О, алламнынъ адына багъышлап Белтешаццар деп адлангъан, ичинде мукъаддес аллаларнынъ руху булуна.) Мен онъа тюшюмни айтып бердим:

6– Белтешаццар, тылсымджыларнынъ башлыгъы! Сенде мукъаддес аллаларнынъ руху олгъаныны ве санъа эр бир сырны ачмагъа къыйын олмагъаныны мен билем. 7+Корьген тюшюмнинъ руяларыны ве онынъ манасыны манъа тарифле. Тёшегимде корьген руяларым бойле эди:

8Мына, ернинъ ортасында пек юксек терек бар эди. Бу терек осип, балабан ве къавий олды, юксеклиги тап кокке етти. О, бутюн ернинъ кенарларына къадар корюне эди. 9Онынъ япракълары аджайип эди, ве устюндеки мейвалары чокъ эди. Устюндеки ашы эр кес ичюн эди. Онынъ тюбюнде кийик айванлар талда тапа эдилер, пытакъларында да кок къушлары яшай эдилер. Ондан эр бир джан ашай эди. 10Сонъ тёшегимде, корьген руяларымда, коктен Мукъаддес Мелек энгенини корьдим. 11Юксек сеснен къычырып, о, бойле айтты:

«Бу терекни кесинъиз, онынъ пытакъларыны пытанъыз, япракъларыны силькинъиз, мейваларыны чевре-четке котерип атынъыз. Онынъ тюбюнден айванлар ве пытакъларындан къушлар кетсинлер. 12Тек онынъ кутюгини тамырларынен ерде къалдырынъыз. О, демир ве бакъырнен багъланып, тарла оту арасында коктеки чыкънен сылансын. Онынъ къысмети тарла оту ичинде айванларнен берабер олсун. 13Ондан адам юреги алыныр, ве онъа кийик айван юреги берилир, ве онынъ башындан еди йыл кечер. 14+Бу эмир – Мелеклернинъ къарарыдыр, бу иш Мукъаддеслернинъ айткъанына коре япылгъандыр. Эписи яшагъанлар бильсинлер ки, Алла-Тааля адамларнынъ падишалыгъына акимдарлыкъ эте, падишалыкъны истегенине бере, адамлардан алчакъгонъюллини онъа башлыкъ этип къоя».

15+Мен, Невукъаднеццар падиша, бойле тюшни корьдим. Сен исе, Белтешаццар, онынъ тарифини айт. Падишалыгъымдаки акъыллы адамлардан ич бир кимсе онынъ манасыны тарифлеп оламады. Сен исе айтып олурсынъ, чюнки сенде мукъаддес аллаларнынъ руху бар.

16+О заман Белтешаццар адлы Даниял бир къач вакъыт шашып къалды, ве онынъ тюшюнджелери оны къоркъуздылар. Падиша:

– Белтешаццар! Бу тюш ве онынъ тарифи сени къоркъузмасынлар, – деди. Белтешаццар джевап берди:

– Падишам! Бу тюш сени кореджек козю олмагъан адамларгъа, онынъ тарифи де душманларынъа олгъайды! 17Сен корьген терегинъ балабан осип ве къавий олып, юксеклигинен кокке тийген ве бутюн ер юзюнде корюнген эди. 18Онынъ япракълары аджайип эди, устюндеки мейвалары номай олып, эр кес ичюн аш эди. Тюбюнде кийик айванлар ве пытакъларында кок къушлары яшай эдилер. 19+Падиша, бу терек – сенсинъ! Сен буюк ве къудретли олдынъ. Сенинъ буюклигинъ артты ве кокке етти, акимиетинъ де ернинъ кенарынадже даркъалды.

20Сонъ, падиша, сен коктен энген Мукъаддес Мелекни корьдинъ. О:

«Терекни кесинъиз ве оны ёкъ этинъиз, тек онынъ кутюгини тамырларынен ерде къалдырынъыз. О, демир ве бакъырнен багъланып, тарла оту ичинде олсун. Оны чыкъ сылатсын. Еди йыл кечмегендже, онынъ къысмети кийик айванларнен берабер олсун», – деди.

21Падиша, мына бу тюшнинъ тарифи, Алла-Таалянынъ падишама кельген къарары будыр:

22Сени адамлардан къуваджакълар. Сен кийик айванларнен яшайджакъсынъ. Санъа, бугъагъа киби, от ашатаджакълар. Сен коктеки чыкънен сыланаджакъсынъ. Алла-Тааля адамларнынъ падишалыгъына акимдарлыкъ эткенини ве оны истегенине бергенини сен анъламагъандже, устюнъден еди йыл кечеджектир. 23Терекнинъ кутюги тамырларынен къалдырмакъ эмир этильгени исе – Коклер падишалыкъ эткенини сен анълагъан сонъ, падишалыкъ сенде къаладжакъ демектир.

24+Бунынъ ичюн, падиша, насиатыма къулакъ ас: адалетли ишлер япып, гуналарынъдан арын, фукъарелерге мераметликнен акъсызлыкъларынъны къапла. Бельки сонъра сенинъ акимиетинъ узар.

Тюш ерине келе

25Невукъаднеццар падишанен буларнынъ эписи олды. 26Он эки ай кечкен сонъ, Вавилондаки озюнинъ сарайында кезинип, падиша:

27– Бу – буюк Вавилон дегильми? Мен оны падиша отургъан ер олмагъа ве буюклигимни шерефлемеге кучьлю къудретимнен къурдым, – деди.

28Бу сёзлер даа падишанынъ агъзында олгъанда, коктен сес эшитильди:

«Невукъаднеццар падиша, санъа айталар! Падишалыкъ сенден кетти! 29Сени адамлардан къуваджакълар. Сен кийик айванларнен берабер яшайджакъсынъ. Санъа, огюзге киби, от ашатаджакълар. Алла-Тааля адамларнынъ падишалыгъына акимдарлыкъ эткенини ве оны истегенине бергенини сен анъламагъандже, устюнъден еди йыл кечеджектир!»

30Бу сёзлер шу дакъкъасы беджерильди: Невукъаднеццар адамлардан къувулгъан эди. Бугъа дайын, отны ашай эди. Онынъ бедени коктеки чыкънен сылана эди. Сонъ сачлары – гриф къанатлары киби, тырнакълары – къушнынъ тырнакълары киби осьтилер.

31+О куньлер кечкен сонъ исе, мен, Невукъаднеццар, кокке бакътым, ве меним акъыл-идрагъым озюме къайтты. Мен Алла-Таалягъа шукюрлер эттим. Эбедий Яшагъанны урьмет эттим ве Оны намлы сайдым. Онынъ акимдарлыгъы эбедиендир, Онынъ падишалыгъы несильден несильге кече. 32+Ер юзюнде эписи яшагъанлар бир шей дегиллер. О, эм коктеки ордунен, эм ер юзюнде яшагъанларнен Озю истегенини эте. Онынъ къудретли къолуны кимсе токътатып оламаз! Ондан: «Сен не япасынъ?» – деп кимсе сорап оламаз!

33+О заман акъыл-идрагъым манъа къайтты, ве падишалыгъымнынъ шерефи ичюн юксек шаным ве эвельки буюклигим манъа къайтты. Сонъ меслеатчыларым ве мырзаларым мени таптылар, ве мен озь падишалыгъыма къайтарылдым, ве меним буюклигим даа зияде юксельди. 34Шимди мен, Невукъаднеццар, эписи ишлери акъикъий ве ёллары адалетли олгъан Коктеки Падишаны макътайым, юксельтем ве шерефлейим. О, кибирленген адамларны алчакъгонъюлли япа биле.

5

Дивардаки сёзлер

5^1+Белшаццар падиша озюнинъ бинъ мырзасы ичюн буюк зияфет япты. Бинънинъ козю огюнде шарап иче эди. 2+Белшаццар шарапны ичкенде, о, къартбабасы Невукъаднеццар Ерусалимдеки Сарайдан чыкъаргъан алтын ве кумюш савутларны кетирмеге эмир этти. Олардан падиша, онынъ мырзалары, апайлары ве джариелери ичмеге истедилер.

3О заман Ерусалимдеки Сарайдан, Алла Эвинден алынгъан алтын савутларны кетирдилер. Олардан падиша, мырзалары, апайлары ве джариелери ичтилер. 4+Шарап иче эдилер ве алтын, кумюш, бакъыр, демир, агъач ве таштан япылгъан аллаларыны макътай эдилер. 5Тамам о вакъыт бир къол пейда олды ве лампатнынъ къаршысында падиша сарайы диварынынъ киречинде пармакълары бир шей яздылар. Падиша язгъан къолны корьди. 6+О вакъыт падишанынъ чырайы денъишти, онынъ тюшюнджелери оны шашырдылар, онынъ бель багъламлары такъаттан кесильдилер, тизлери де бири-бирине урунып башладылар. 7+Падиша: «Фалджыларны, къасдийлилерни ве ырымджыларны чагъырынъыз», – деп пек къычырды. Падиша айтып башлады ве Вавилоннынъ акъыллы адамларына:

– Ким бу языны манъа окъуса ве онынъ манасыны тарифлесе, онъа ал урба кийдириледжек, бойнуна алтын зынджыр такъыладжакъ. О, падишалыкъта учюнджи адам оладжакътыр, – деди.

8+Падишанынъ эписи акъыллы адамлары кирдилер, амма падишагъа языларны окъуп, онынъ тарифини айтып оламадылар. 9Белшаццар падиша пек къоркъты, ве онынъ чырайы ап-акъ кесильди, мырзалары да шаштылар. 10+Падишанынъ анасы огълунынъ ве онынъ мырзаларынынъ сеслерини эшитип, зияфет эвине кирди ве бойле деди:

– Падиша, эбедий яша! Тюшюнджелеринъ сени къоркъузмасын, чырайынъ да ап-акъ кесильмесин! 11+Сенинъ падишалыгъынъда бир акъай бар, онда мукъаддес аллаларнынъ руху бар. Къартбабанънынъ куньлеринде онда ярыкъ, бильги ве аллаларнынъ акъылына тенъ олгъан акъыл тапылгъан эди. Къартбабанъ падиша Невукъаднеццар оны тылсымджылар, фалджылар, къасдийлилер ве ырымджаларнынъ башлыгъы этип къойды. 12+Къартбабанъ падиша буны япты, чюнки Даниялда (падиша онынъ адыны Белтешаццаргъа денъиштирген) буюк рух, бильги ве акъыл-идракъ бар эди. О, тюшлерни тарифлеп, сырларны ачып, меселелерни чезип ола. Бойлеликнен, Даниялны чагъыртсынлар. О, онынъ тарифини айтар.

13О заман Даниял падишанынъ огюне кетирильген эди. Падиша Даниялгъа:

– Меним къартбабам падиша Ехуда мемлекетинден сюргюн этильген ве мында кетирильген еудийлерден бири Даниял сенсинъми? 14Сенинъ акъкъынъда, сенде аллаларнынъ руху олгъаныны ве сенде эм ярыкъ, эм бильги, эм буюк акъыл олгъаныны мен эшиттим. 15Мына, бу языларны окъумакъ ве манъа онынъ тарифини айтмакъ ичюн, манъа акъыллы адамлар ве фалджылар кетирильген эдилер. Амма олар манъа буны тарифлеп оламадылар. 16Сенинъ акъкъынъда исе, сен тарифни айтып ве меселелерни чезип олгъанынъны эшиттим. Бойлеликнен, эгер языларны окъуп, тарифини манъа айтып олсанъ, ал урбагъа кийиндирилирсинъ, бойнунъда алтын зынджыр олур, падишалыкъта да учюнджи адам олурсынъ, – деди.

17+Даниял джевап берип, падишагъа бойле деди:

– Бахшышларынъ сенде къалсынлар, мукяфатларынъны да башкъасына бер. Языларны исе падишагъа окъурым ве тарифини айтарым.

18Падиша! Алла-Тааля къартбабанъа Невукъаднеццаргъа падишалыкъ, буюклик, шереф ве шан-шуретни багъышлады. 19Онъа берген буюклигининъ огюнде эписи халкълар, миллетлер ве тиллер къалтырай ве ондан къоркъа эдилер. О, истегенини ольдюре эди, истегенини сагъ къалдыра эди, истегенини юксельте эди, истегенини алчата эди. 20+Амма онынъ юреги кибирленгенде, руху мераметсиз олып, о, макътанып юзьсюз шейлер япкъанда, о, падиша тахтындан алып ташлангъан, эм де шурети ондан алынгъан эди. 21+О, адамлардан къувулгъан эди, ве онынъ юреги кийик айван юреги дайын олды. Алла-Тааля адамларнынъ падишалыгъына акимдарлыкъ эткенини ве падишалыкъкъа озю истегенини къойгъаныны анъламагъандже, о, кийик эшеклернен яшады, онъа, бугъагъа киби, от ашата эдилер, бедени исе коктеки чыкънен сылана эди. 22Сен де, онынъ торуны Белшаццар, бунынъ эписини билип, алчакъгонъюлли олмадынъ 23+ве Коклер Раббисине къаршы котерильдинъ. Онынъ Сарайындаки савутларны санъа кетирдилер. Эм сен, эм сенинъ мырзаларынъ, эм апайларынъ, эм джариелеринъ олардан шарап ичтилер. Эм де сен кумюш, алтын, бакъыр, демир, агъач ве таштан япылгъан, козьлери корьмеген, къулакълары эшитмеген, акъыллары олмагъан аллаларны шуретлей эдинъ. Нефесинъни ве такъдиринъни къолунда туткъан Алланы исе сен шуретлемединъ. 24Бунынъ ичюн санъа Ондан эль ёллангъан ве бу язы язылгъан эди. 25Язылары исе будыр:

Мене, Мене, Текел у-Парсин.

26Мына оларнынъ тарифи:

Мене – падишалыкъ эткен куньлеринъни Алла сайды ве онынъ сонъуна чекти.

27+Текел – сен теразеде чекильдинъ ве къусурлы олгъанынъ ачылды.

28Перес – падишалыгъынъ болюнген ве мадайлыларнен фарслыларгъа берильгендир.

29О заман Белшаццарнынъ буюргъанына коре Даниялны ал урбагъа кийиндирдилер, бойнуна алтын зынджыр такътылар ве оны падишалыкъта учюнджи адам деп илян эттилер. 30О геджеси де къасдийлилернинъ падишасы Белшаццар ольдюрильди, 31+ве алтмыш эки яшында олгъан мадайлы Дарьявеш падишалыкъны къабул этти.

6

Даниял арсланлар толу къую ичинде

6^1Падишалыкъкъа башлыкъ этмек ичюн, Дарьявеш 120 виляетлер башлыкъларыны, олар бутюн падишалыкъта башлыкъ этсинлер деп, къоймагъа истеди. 2Оларнынъ устюне исе, падишалыкъкъа ич бир тюрлю зарар олмасын деп, падиша учь баш везирни къойды. Виляетлер башлыкълары оларгъа эсабат бермеге керек эди. Везирлернинъ бири Даниял эди. 3+Даниял башкъа виляетлер башлыкъларындан ве баш везирлерден устюн келе эди, чюнки онда юксек рух бар эди. Падиша энди оны бутюн падишалыкъ устюне къоймакъ акъкъында тюшюне эди. 4+О заман баш везирлер ве виляетлер башлыкълары Даниялны, падишалыкъкъа ярамай башлыкъ эткени себебинден къабаатламакъ ичюн, мана къыдырдылар, амма бир мана ве янълыш тапып оламай эдилер, чюнки Даниял ишанчлы эди ве ич бир тюрлю янълыш я да къабаат онда тапылмай эди. Бу адамлар:

5– Эгер биз Даниялгъа къаршы мананы онынъ Алласынынъ къанунында тапалмасакъ, биз онъа къаршы ич бир мана тапалмайджакъмыз, – дедилер.

6+Сонъра бу баш везирлер ве виляетлер башлыкълары падишагъа сюрюнен келип, онъа:

– Дарьявеш падиша! Эбедий яша! 7Падишалыкънынъ эписи везирлери, назирлери, виляетлер башлыкълары, меслеатчылары ве акимлери озьара бойле келиштилер: «Падиша, ким отуз куньде санъа дегиль де, насылдыр бир аллагъа я да адамгъа дува этсе, о адам арсланлар толу къуюгъа ташлансын», – деген падишанынъ къарары чыкъарылсын ве эмир этильсин. 8+Бойлеликнен, о, мадайлыларнынъ ве фарслыларнынъ къануны киби денъишмесин, ве оны кимсе бозмасын деп, бу эмирни бер ве бу кягъыткъа имза къой, – дедилер.

9Бойлеликнен, Дарьявеш падиша бу эмирни берди ве кягъыткъа имза къойды. 10+Даниял исе бойле кягъыт имзалангъаныны бильсе де, эвине кетти ве одасынынъ Ерусалимге бакъкъан пенджерелерини ачып, эвель япкъаны киби, куньде учь кере тиз чёкип, озь Алласына дува ве шукюрлер эте эди. 11О заман шу адамлар сюрюнен келип, Даниялнынъ озь Алласына дува этип мерамет сорагъаныны корьдилер. 12Сонъра падишагъа кетип, онынъ огюнде турып, эмири акъкъында бойле айттылар:

– Отуз куньде, сенден гъайры, падиша, насылдыр аллагъа я да адамгъа дува этеджек эр бир адамны арсланлар толу къуюгъа ташламакъ акъкъында эмирни имзалагъан сен дегильсинъми?

Падиша джевап берди ве:

– Мадайлы ве фарслыларнынъ къануны денъиштирильмез киби, бу сёз де къаттыдыр, – деди.

13+Олар джевап берип, падишагъа бойле айттылар:

– Сюргюн этильген Ехуда огъулларындан олгъан Даниял не санъа, падиша, не де сен имзалагъан эмиринъе къулакъ асмай, амма куньде учь кере озь дуваларыны окъуй.

14Падиша буны эшитип, пек къасеветленди ве юрегинде Даниялны къуртармакъ къарарына кельди ве атта кунь къавушкъандже оны къуртармагъа гъайретнен тырыша эди. 15Амма о адамлар падишагъа сюрюнен келип:

– Падиша, мадайлы ве фарслы къанун боюнджа, падиша чыкъаргъан ич бир эмир я да къарар денъишип оламагъаныны унутма, – дедилер.

16О заман падиша буюрды, ве Даниялны кетирип, арсланлар толу къуюгъа аттылар. Сонъ падиша Даниялгъа:

– Сен даима ибадет эткен Алланъ сени къуртарсын! – деди. 17+Сонъ таш кетирильген эди ве къуюнынъ агъзы устюне къоюлгъан эди. Эм де Даниял акъкъындаки эмирде ич бир шей денъишмесин деп, падиша озь юзюгинен ве мырзаларнынъ юзюклеринен ташкъа тамгъа къойды. 18Сонъ падиша сарайына кетип, акъшамлыкъ ашамайып юкъламагъа ятты ве эгленджелерни биле ред этти, лякин онынъ козюне юкъу кирмеди. 19Сабалайын исе падиша танъда турып, ашыкъып арсланлар толу къую янына барды. 20Къуюгъа якъынлашып, о, аджыныкълы сеснен Даниялны чагъырды. Падиша Даниялгъа:

– Даниял, Тири Алланынъ къулу! Сен даима ибадет эткен Алланъ сени арсланлардан къуртарып олдымы? – деди. 21+Даниял падишагъа:

– Падиша! Эбедий яша! 22Аллам Озь Мелегини ёллады. О, арсланларнынъ агъзыны къапатты, ве олар манъа зарар кетирмедилер, чюнки мен Алланынъ огюнде къабаатлы дегилим. Эм сенинъ огюнъде де, падиша, мен джинает япмадым, – деди.

23+О заман падиша бунъа пек къуванды ве Даниялны къуюдан чыкъармагъа буюрды. Даниялны къуюдан чыкъардылар. Онынъ устюнде ич бир яра ёкъ эди, чюнки о, озь Алласына иман эте эди. 24+Сонъ падиша эмир этти ве Даниялны къабаатлагъан адамлар кетирилип, арсланлар толу къуюгъа ташландылар. Оларнынъ озьлерини, эм балаларыны, эм апайларыны къуюгъа ташладылар. Олар къую тюбюне етмезден, арсланлар оларгъа атылып, кемиклерини парчаладылар. 25+Ондан сонъ Дарьявеш падиша бутюн ер юзюнде яшагъан эписи халкъларгъа, миллетлерге ве тиллерге бойле деп язды:

«Сизге буюк тынчлыкъ-аманлыкъ олсун!

Мен бойле эмир берем:

26+Падишалыгъымнынъ эр бир виляетинде Даниялнынъ Алласы огюнде эр кес къалтырасын ве Ондан къоркъсун! 27+О, – тири ве эбедий яшагъан Алладыр. Онынъ падишалыгъы гъайып олмаз, ве акимдарлыгъы сонъсуздыр. О, къорчалай ве къуртара. Эм кокте, эм ер юзюнде аджайип ишлерни япа ве аляметлерни косьтере. О, Даниялны арсланларнынъ кучюнден къуртарды».

28+Эм Дарьявеш, эм фарслы Кореш падишалыкъ эткенде, Даниялнынъ ишлери онъундан келе эдилер.

7

Даниялнынъ дёрт айван акъкъында руясы

7^1+Вавилон падишасы Белшаццарнынъ падишалыкъ эткенининъ биринджи йылында Даниял тёшегинде яткъанында бир тюш ве руялар корьди. О, руясыны язып алды ве онынъ эсас манасыны анълатты.

2+Даниял бойле деди:

– Геджедеки руямда мен, Даниял, шуны корьдим: кокнинъ дёрт ели буюк денъизни пек далгъаландырды, 3+ве денъизден бири-бирине ошамагъан дёрт балабан айван чыкъты.

4Биринджи айван арслангъа ошай эди, лякин къартал къанатлары бар эди. Мен бакъып тургъанда, онынъ къанатлары оськен ерлеринден чекип чыкъарылды, о, ерден котерильди ве адам киби аякъкъа къоюлды. Онъа бир адам юреги де берильди.

5Экинджи айван аювгъа ошай эди. Бир тарафы башкъа тарафына бакъкъанда, чокъ котерильген эди. Агъзында, тишлери арасында учь къабургъа кемиги бар эди. Онъа: «Тур, тойгъандже чокъ эт аша!» – айтылгъан эди.

6+Сонъ бакъсам, леопардгъа ошагъан бир айванны корьдим. Аркъасында дёрт къуш къанаты бар эди. Бу айваннынъ дёрт башы да бар эди. Бу айвангъа падишалыкъ япмагъа кучю берильген эди.

7+Бундан сонъ гедже руяларымда бакъсам, дёртюнджи айванны – къоркъунчлы, дешетли ве артыкъ кучьлю бир айванны корьдим. Онынъ буюк демир тишлери бар эди. О, парчалай ве боза, къалгъаныны да аякълары тюбюне таптай эди. Эвельки бутюн айванларгъа ошамай эди. Онынъ он бойнузы бар эди.

8+Мен бу бойнузларгъа бакъкъанда, оларнынъ арасындан даа кучюк бир башкъа бойнуз чыкъты, ве онынъ огюнде учь эвельки бойнуз тамырынен чыкъарылгъан эди. Кучюк бойнузнынъ адамнынъ киби козьлери ве къопай лаф эткен бир агъзы бар эди.

9+Мен бакъкъанда, тахтлар къоюлды, ве эвель-эзельден Бар Олгъан ерине отурды. Урбалары – къар киби беяз, башындаки сачлар – юнь киби ап-акъ эди. Тахты – атеш ялыны, копчеклери – къызгъын атеш кибидир. 10+Ондан атеш озени чыкъып акъа эди. Бинълердже бинълер Онъа хызмет эте эдилер. Он бинълердже он бинълер Онынъ огюнде тура эдилер. Къадылар отурды, ве бурулгъан кягъытлар ачылды.

11+Бойнузнынъ къопай лаф эткени ичюн, козюм огюнде айван ольдюрильди, бедени ёкъ этильди ве атешке атылды. 12Къалгъан айванлардан да падишалыкъ япмакъ кучю алынды, лякин белли бир вакъыткъа яшамагъа разылыкъ берильди.

13+Гедже руяларымда мен даа шуны корьдим: Инсан Огълуна ошагъан бири кокнинъ булутларынен кельди. Эвель-эзельден Бар Олгъаннынъ янына догъру келип, Онынъ огюне якъынлашты. 14+Онъа акимиет, урьмет ве падишалыкъ берильди. Бутюн халкълар, миллетлер ве тиллер онъа ибадет эттилер. Онынъ акимиети – ич битмейджек эбедий бир акимиеттир, ве падишалыгъы – ич йыкъылмайджакъ бир падишалыкътыр.

Тюшнинъ тарифи

15+Меним (Даниялнынъ) рухум тенимде титреди, корьген руяларым мени раатсыз этти. 16Мен анда тургъанларнынъ бирине якъынлаштым ве бутюн буларнынъ керчек манасыны сорадым. О да манъа руянынъ манасыны анълатты:

17– Бу дёрт буюк айван – ер юзюнде тураджакъ дёрт падишалыкътыр. 18+Олардан сонъ Юдже Алланынъ азизлери падишалыкъны аладжакъ ве эбедиен падишалыкъны тутаджакълар.

19Бундан сонъ башкъаларындан фаркълы, пек къоркъунчлы, демирден тишлери, бакъырдан тырнакълары олгъан, парчалап ашагъан, артып къалгъаныны аякъларынен таптагъан дёртюнджи айваннынъ ачыкъ-айдын тарифлемесини истедим. 20Онынъ башында олгъан он бойнузнынъ ве башкъа бойнузнынъ, огюнден учь бойнуз тюшкен бойнузнынъ не олгъаныны бильмеге истедим. Бу бойнузнынъ козьлери ве къопай лаф эткен бир агъзы бар эди. О, башкъаларындан буюк корюне эди. 21+Мен бакъсам, бу бойнуз азизлерге къаршы дженк этти ве оларны енъип башлады. 22Лякин эвель-эзельден Бар Олгъан, Юдже Алла пейда олды ве Озь азизлерини адалетнен къорчалады, ве падишалыкъ азизлернинъ къолуна кечти.

23+О манъа бойле деди:

– Дёртюнджи айван ер юзюнде пейда оладжакъ дёртюнджи падишалыкътыр. О, бутюн башкъа падишалыкълардан фаркълы оладжакъ, бутюн ер юзюни урып йыкъаджакъ, аякънен таптайджакъ ве ашап битиреджек. 24Он бойнуз исе бу падишалыкътан чыкъаджакъ он падишадыр. Булардан сонъ эвелькилеринден фаркълы бир падиша пейда оладжакъ ве учь падишаны ёкъ этеджек. 25О, Юдже Аллагъа къаршы сёзлер айтаджакъ, Онынъ азизлерини чокъ вакъыт хорлайджакъ. Бундан гъайры, о, оларнынъ байрам куньлерини ве къануныны биле ёкъ этмеге истейджек. Азизлер учь бучукъ йыл[*] девамында онынъ къолунда оладжакълар.

26Лякин коклердеки къадылар топлашып, онынъ къолунда олгъан гъайып этиджи акимиетини тутып аладжакълар ве тюбю-тамырынен оны ёкъ этеджеклер. 27+О вакъыт Юдже Алла Озь азиз халкъына падишалыкъ япмагъа кучюни береджек, ве олар бутюн ер юзюндеки падишалыкъларнынъ устюнде акимиетнен ве улулыкънен падишалыкъ этеджек. Онынъ падишалыгъы эбедий оладжакъ, ве бутюн акимиетлер онъа бойсунып хызмет этеджеклер.

28+Мына, айтылгъан сёзлер мында бите. Тюшюнджелерим мени (Даниялны) пек раатсыз этти. Чырайым бозулды, амма айтылгъан сёзлерни мен юрегимде сакъладым.

8

Къочкъар ве теке акъкъында тюш

8^1+Белшаццар падишалыкъ эткенининъ учюнджи йылында, мен, Даниял, эвель корьген руядан башкъа руяны корьдим. 2+Руямда мен Элам виляетиндеки Шушан къалесинде, Улай дерьясы янында эдим. 3Козьлеримни котерип бакъсам, дерья ялысында тургъан бир къочкъарны корьдим. Онынъ эки узун бойнузы бар эди. Бойнузларнынъ экинджи чыкъкъан сою биринджисинден узун эди. 4Къочкъарнынъ куньбатышкъа, шимальге ве дженюпке тараф тюрткенини корьдим. Ич бир айван онъа къаршы турамай эди, кимсе ондан къуртарамай эди. Къочкъар истегенини япты ве даа къуветлешти.

5Мен бунынъ акъкъында тюшюнгенде, куньбатыш тарафындан кельген бир текени корьдим. О, ер юзюнде юре эди, аякълары ерге тиймей эди. Бу текенинъ козьлери арасында пек буюк бойнузы бар эди. 6О, буюк ачувнен эки бойнузлы къочкъаргъа атылды (мен бу къочкъарны дерья янында тургъаныны корьген эдим). 7+Сонъ корьдим ки, теке къочкъарнынъ янына якъынлашып, буюк ачувнен оны урды ве эки бойнузыны сындырды. Къочкъарнынъ текеге къаршы турмагъа кучю ёкъ эди, ве теке къочкъарны ерге урып, таптады. Къочкъарны текеден къуртармагъа кимсе ёкъ эди. 8+Теке пек юксельди, лякин о къуветлешкен вакъытта буюк бойнузы къырылды ве къырылгъан бойнузнынъ ерине дёрт тарафкъа бакъкъан дёрт буюк бойнуз чыкъты.

9+Бойнузларнынъ биринден башкъа бир кучюк бойнуз чыкъты ве дженюпке, куньдогъушкъа ве гузель топракъкъа[*] догъру узанды. 10+О, ойле къуветлешти ки, кучю коклернинъ ордусына къадар етти. О, коктеки ордудан ве йылдызлардан базыларыны ерге тюшюрди ве аякънен таптады. 11+О, Ордуларнынъ Башлыгъына къаршы чыкъты, Онъа чалынгъан эр куньлюк къурбанны кетирмесини токътатты ве Мукъаддес Ерини арамлады. 12Озьлери арамлыгъы ичюн ордулар эр куньлюк къурбанынен берабер бойнузгъа берильген эди[*]. Ве бойнуз, Алла акъкъында акъикъатны ерге таптап, эр истеген шейни беджерди.

13+Сонъ бир азиз мелек башкъасындан:

– Руядаки вакъиалар не къадар вакъыт сюреджек? Эр куньлюк къурбаны даа чокъ вакъыт кетирильмейджекми? Акъсызлыкъ арамлыкънынъ себеби даа чокъ вакъыт оладжакъмы? Мукъаддес Ернен коклернинъ ордулары даа чокъ вакъыт тапталаджакъмы? – деп сорагъаныны эшиттим, ве бу азиз мелекнинъ 14о манъа:

– 2 300 акъшам ве саба. Сонъ Мукъаддес Ер янъыдан азиз этиледжек, – дегенини эшиттим.

Джебраиль руяны анълата

15Мен, Даниял, корьген руямнынъ манасыны тюшюнип отургъанымда, акъайгъа ошагъан бири къаршымда турды. 16+Мен Улай дерьясынынъ тарафындан кельген сесни эшиттим:

– Джебраиль! Бу руянынъ манасыны онъа анълат!

17+О мен тургъан ернинъ янына кельгенинде, мен къоркъудан бетимнен ерге йыкъылдым. О, манъа:

– Инсан огълу, бу руя ахыр замангъа багълыдыр, – деди.

18+О меннен лаф эткенде, мен эсимни джойып, бетимнен ерге ята эдим. Лякин о манъа токъунып, мени аякъкъа турсатты 19+ве манъа бойле деди:

– Мына, Алла ачувы куньлерининъ сонъкилеринде не оладжагъыны санъа айтаджагъым. Бу вакъиалар заманнынъ ахыр-сонъунда, белли бир вакъытта оладжакъ. 20Сен корьген къочкъарнынъ эки бойнузы – мадайлыларнынъ ве фарслыларнынъ падишаларыдыр. 21+Юньлю теке исе – юнанларнынъ падишасыдыр. Онынъ козьлери арасындаки буюк бойнуз – биринджи юнан падишадыр. 22Бойнуз къырылды, ве къырылгъан бойнузнынъ ерине башкъа дёрт бойнуз чыкъты. Бу дёрт бойнуз – юнан халкътан чыкъаджакъ дёрт падишадыр, амма олар биринджи падиша къадар кучьлю олмайджакълар.

23Падишалыкъларынынъ сонъу келеяткъанда, акъсызлыкъ эр ерде даркъалгъанда, мераметсиз ве алдатмагъа уста бир адам падиша оладжакъ. 24+О, пек кучьлю оладжакъ, лякин кучю – озюнинъ кучю дегиль. О, дешетли зарар кетиреджек ве эр истеген шейни беджереджек. О, эм кучьлю адамларны, эм азиз халкъны ёкъ этеджек. 25+Айнеджиликнен ве алдавнен о, истеген эр шейни беджереджек ве озюни пек юксек тутаджакъ. Хабери олмагъан адамларны о, ёкъ этеджек ве раббилернинъ Раббисине къаршы биле чыкъаджакъ, амма озю ёкъ этиледжек, лякин адам къолундан дегиль. 26+Акъшамлар ве сабалар акъкъында руя керчектир. Лякин бу руя гизли олсун, чюнки о, даа чокъ вакъыт ичинде ерине кельмейджек.

27Мен, Даниял, такъаттан тюшип, бир къач кунь хаста яттым. Сонъра турып, падишанынъ ишлеринен огъраштым. Бу руя мени пек раатсызлады, мен оны анълап оламай эдим.

9

Даниял Исраиль ичюн дува эте

9^1+Ахашверошнынъ огълу Дарьявеш, Мадай союндан олып, къасдийли падишалыгъына падиша олды. Падиша олгъанынынъ биринджи йылында 2+мен, Даниял, китаплардан анъладым ки, Ерусалим 70 йыл бакъымсыз оладжакъ. Буны РАББИ Йирмея пейгъамберге хабер эткен эди.

3+О вакъыт мен юзюмни Рабби-Таалягъа чевирдим, чувал безинден япылгъан урбаны кийип, кульде отурдым, аштан-сувдан вазгечтим, Аллагъа ялварып, дува окъудым. 4+РАББИ-Тааляма дува окъугъанда, пешман этип бойле дедим:

– Я Раббим, юдже ве къоркъунчлы Алла! Сени севген ве эмирлеринъни туткъан адамлар ичюн Сен васиетинъни беджересинъ ве оларгъа ишанчлысынъ! 5+Биз гуна къазандыкъ, яманлыкъ яптыкъ, ярамазлыкънен арекет эттик, Сени динълемедик, эмирлеринъден ве къарарларынъдан вазгечтик. 6+Къулларынъ пейгъамберлер Сенинъ Адынъдан падишаларымызгъа, башлыкъларымызгъа, деделеримизге, мемлекеттеки бутюн халкъкъа айткъан олса да, биз оларны динълемедик. 7Сен догърусынъ, я Рабби! Биз исе буюк масхара олдыкъ. Ехуда мемлекетинде, Ерусалим шеэринде, бутюн Исраильде, узакъ ве якъын ерлерде, Сенден айырылгъанымыз ичюн Сен бизни сюргюн эткен эр бир мемлекетте яшагъан еудийлер масхара олды. 8Я РАББИ, Санъа къаршы ишлеген гуналарымыз ичюн, падишаларымыз, башлыкъларымыз ве деделеримиз – биз эпимиз утанамыз.

9Биз Рабби-Таалямызгъа къаршы чыкъкъан олсакъ да, О, мерамет этсин ве бизни багъышласын! 10РАББИ-Таалямызнынъ сёзюне къулакъ асмадыкъ, къуллары пейгъамберлер ярдымынен бизге берген къанунларгъа коре яшамадыкъ.

11+Бутюн Исраиль Сенинъ Къанунынъны бозды, Сенинъ сесинъни эшитмемек ичюн сыртыны чевирди. Санъа къаршы гуна ишлегенимиз ичюн, Алланынъ къулу Мусанынъ Къанунында язылгъан, антнен берильген къаргъышлар башымызгъа тюшти.

12+Башымызгъа буюктен-буюк беля тюшюрип, Сен бизге ве башлыкъ эткен къадыларымызгъа айткъан сёзлеринъни беджердинъ. Ерусалимге кельген беля кок тюбюнде ич бир вакъыт корюльмеген эди. 13+Муса Къанун Китабында язылгъаны киби, бу беля башымызгъа тюшти, лякин бизлер Санъа, РАББИ-Таалямызгъа, ялвармадыкъ, къабаатларымыздан къайтмадыкъ ве Сенинъ акъикъатынъа къулакъ асмадыкъ. 14+РАББИ бу беляны башымызгъа тюшюрмеге ниетленди ве ойле де япты. РАББИ-Таалямыз эр япкъан ишинде адалетлидир, биз исе Онынъ сёзюне къулакъ асмадыкъ. 15+Рабби-Таалямыз, Сен кучьлю къолунънен Озь халкъынъны Мысыр топрагъындан чыкъардынъ, бизге бугуньге къадар шуретинъни косьтердинъ, бизлер исе гуна ишледик, яманлыкъ яптыкъ. 16+Я Раббим! Сен адалетли олсанъ да, Ерусалим шеэринъден, азиз дагъынъдан буюк гъазабынъны чевир! Гуналарымыз ичюн ве деделеримизнинъ къабааты ичюн, чевремизде яшагъан халкълар Ерусалим шеэрини ве Сенинъ халкъынъны яманлайлар.

17+Шимди, Алламыз, къулунънынъ дувасыны ве ялваргъаныны эшит! Я Рабби, Озюнъни тюшюнип, айдын юзюнъни бозулгъан Азиз Еринъе чевир. 18+Эй, Аллам, къулакъ бер ве эшит! Козьлеринъни ач ве бозулгъан шеэримизге, Намынъ булунгъан еринъе бакъ! Биз догърулыгъымызгъа ишанып оламаймыз ве шунынъ ичюн Санъа ялварып оламаймыз, амма Сенинъ буюк мераметинъе умют багълаймыз. 19+Я Рабби, эшит! Я Рабби, багъышла! Эшит ве арекет эт, я Рабби! Аллам, Озюнъни тюшюнип, кечикме, чюнки эм шеэр, эм халкъ – Сенинъкидир, анда Намынъ булуна!

490 йыл

20+Мен лаф этип дува эткенимде, гуналарыма ве Исраиль халкъымнынъ гуналарына пешман олгъанда, Алламнынъ азиз дагъы ичюн РАББИ-Тааляма ялваргъанымда, 21+даа дувамны окъугъанымда, къарарнен акъшам къурбаны саатында, эвель руямда корьген, адамгъа ошагъан Джебраиль тез учып кельди ве манъа токъунды. 22О, меннен лаф этип, манъа акъыл огретти:

– Даниял, санъа бильги ве анълайыш бермеге кельдим. 23+Сен дуванъны башлагъанынънен, сени пек севгени ичюн, Алла санъа хабер ёллады, ве мен оны бильдирмеге кельдим. Сёзге дикъкъат эт ве руянынъ фаркъына бар.

24+Сенинъ халкъынъа ве азиз Ерусалим шеэринъе 70 кере еди йыл[*] берильди. Бу вакъыт сонъуна акъсызлыкълар битеджек, гуналар кесиледжек, къабаатлар ичюн одеме этиледжек, эбедий акъикъат тикленеджек, руялар ве пейгъамберликлер беджериледжек ве азизлернинъ Азизи ягънен сюртюледжек. 25Буны биль ве анъла: Ерусалимни янъыдан къурмагъа буюргъан вакътындан Месих башлыкънынъ кельгенине къадар еди кере еди йыл ве 62 кере еди йыл кечеджек. Шеэр мейданы янъыдан къуруладжакъ, ве шеэрнинъ чевре-четиндеки чукъур янъыдан къазыладжакъ. Бу къыйын заманларда оладжакъ. 26+62 кере еди йылдан сонъ Месих ольдюриледжек ве гъайып оладжакъ. Келеджек ёлбашчынынъ халкъы исе Ерусалим шеэрини ве Азиз Ерни ёкъ этеджек. О, санки сув ташкъынындан гъайып оладжакъ. Къараргъа коре, дженкнинъ сонъуна къадар чокъ ерлер ёкъ этиледжек. 27+Келеджек ёлбашчы чокъ халкъларнен еди йылгъа бирлешеджек. Учь бучукъ йылдан сонъ о, къурбанларны ве бахшышларны кетирмеге ёл бермейджек. Азиз Ернинъ яхшы корюнген бир еринде о, пис арамлыкъны ерлештиреджек, лякин сонъунда Алла, Озь эвельки къарарына коре, ёкъ этиджининъ башына беля тюшюреджек.

10

Даниялнынъ Хиддекель дерьясы янында корьген тюшю

10^1+Фарс падишасы Кореш учюнджи йыл падишалыкъ япкъанда, Алла Даниялгъа (онынъ башкъа ады Белтешаццар эди) бир хабер ёллады. Бу хабер догъру олып, буюк дженк акъкъында эди[*]. Лякин Даниял бу хаберни яхшы анълады, корьген шейлернинъ фаркъына барды. 2О куньлери мен, Даниял, учь афта матем тута эдим. 3Учь афта ичинде мен агъзыма не леззетли аш, не эт къойдым, не шарап ичтим, не де башымны ягънен ягъладым.

4+Биринджи айнынъ 24-юнджи куню мен буюк Хиддекель дерьясы ялысында тура эдим. 5+Козьлеримни котерип бакъсам, кетен урбасына кийинген, белине темиз алтындан[*] къушакъ багълангъан бирини корьдим. 6+Бедени – сары хризолит киби эди, юзю – йылдырым киби парылдай эди, козьлери – янгъан лампатлар киби эди. Къолларынен аякълары – йылтыравукъ бакъыр киби парылдай, сеси – чокъ адамнынъ давушы киби эди.

7+Янъгъыз мен, Даниял, буны корьдим. Янымда олгъан адамлар исе ич бир шейни корьмеди, амма олар пек къоркътылар ве сакъланмагъа къачтылар. 8Мен янъгъыз къалдым ве бу аджайип шейни корьдим. Мен такъаттан кесильдим, чырайым ап-акъ кесильди, менде кучь къалмады. 9+Сонъ мен шу адамнынъ сесини эшиттим. Оны эшиткенде, мен сезгисиз къалдым ве, бетимнен ерге тюшип, бойле алда яттым. 10+Сонъ манъа бир къол токъунды, мени котерди, ве мен тизлеримнен къолларымда турдым. 11+Адам манъа:

– Эй, Даниял, Алла севген адам! Аякъкъа тур. Мен санъа ёлландым. Айтаджакъ сёзлеримни яхшы этип динъле, – деди.

О манъа бу сёзлерни айткъанда, мен титреп аякъкъа турдым.

12+Лякин о манъа бойле деди:

– Къоркъма, Даниял! Аллагъа алчакъ гонъюльнен кельмеге ве окъугъан шейлерни анъламагъа юрегинъде къарар эткенинънен, биринджи куню де дуванъ эшитильди. Шунынъ ичюн де мен кельдим. 13+Фарс падишалыгъынынъ башлыгъы 21 кунь манъа къаршы турды. Мен фарслы башлыкъларгъа къаршы бир озюм олгъанда, буюк башлыкълардан олгъан Микъаиль манъа ярдымгъа кельди. 14+Шимди исе сонъки куньлерде халкъынънен не оладжагъыны санъа бильдирмеге кельдим. Сен корьген руя келеджек куньлер акъкъындадыр.

15О манъа бу сёзлерни айткъанда, мен бетимнен ерге яттым да, тилим тутулды. 16+Амма адам огълуна ошагъан бири дудакъларыма тийди, ве мен агъзымны ачып, лаф этип башладым. Къаршымда тургъангъа:

– Эфендим! Мен корьген шей мени пек эеджанландырды, ве мен такъаттан кесильдим. 17Мен, къулунъ, сеннен, эфендим, насыл лаф этейим? Мен такъаттан кесильдим, нефесим токътады, – дедим.

18Инсангъа ошагъан бирев кене манъа тийип, мени къуветлендирди 19+ве бойле деди:

– Къоркъма, Алла севген адам! Сенде эр шей эсен-аман олсун! Джесаретли ве кучьлю ол!

О меннен лаф эткенде, мен къуветлендим ве онъа бойле дедим:

– Айт, эфендим! Сен манъа кучь бердинъ.

20– Санъа не ичюн кельгенимни билесинъми? – деп сорады о. – Шимди мен къайтып, Фарс башлыгъынен дженк этеджегим. Дженкни битиргенимнен, Юнанистан башлыгъы келеджек. 21+Лякин башта Акъикъат китабында нелер язылгъаныны санъа бильдиреджегим. Оларгъа къаршы турмакъ ичюн башлыгъынъыз Микъаильден гъайры манъа къол тутаджакъ ёкъ.

11

Дженюп ве шималь падишалары акъкъында[158]

11^1+Мадай падишасы Дарьявеш биринджи йыл падишалыкъ япкъанда, мен Микъаильге таянч ве аркъа олдым. 2+Шимди исе санъа акъикъатны ачайым: Фарста даа учь падиша пейда оладжакъ. Сонъ дёртюнджи падиша келип, анавы учюнден бай оладжакъ. Онынъ байлыгъы онъа буюк къудрет береджек, ве о, эр кесни Юнанистан падишалыгъына къаршы турсатаджакъ. 3+Сонъра къудретли бир падиша чыкъаджакъ. Буюк акимиетнен о, падишалыкъ этеджек ве озь истегине коре арекет этеджек. 4Лякин о, кучю арткъан заманында, онынъ падишалыгъы айырыладжакъ, кокнинъ дёрт ели олгъаны киби, дёрт парчагъа болюнеджек. Падишалыкъ онынъ эвлятларына кечмейджек ве онынъ вакътында олгъан кучю даа олмайджакъ. Падишалыгъы парча-кесек олып, башкъа адамларгъа бериледжек.

5Дженюп падишасы кучьлю оладжакъ. Лякин башлыкъларындан бири ондан даа зияде къуветленеджек ве буюк кучьнен озь падишалыгъыны этеджек. 6Бир къач йылдан сонъ исе олар бирлешеджек. Бирлешмени къавийлештирмек ичюн, дженюп падишасы озь къызыны шималь падишасына береджек. Амма бирлешмени сакъламагъа къызнынъ кучю олмайджакъ. Онынъ эвлятлары да сагъ къалмайджакъ. Къызнынъ озю де, онынъ тарафдары да, эвляды[*] да, о заманларда онъа къол туткъанлар да ольдюриледжеклер.

7Лякин къызнынъ тамырындан олгъан бири келеджек. О, шималь падишасынынъ ордусына уджюм этип, къалесини аладжакъ. Оларгъа къаршы чыкъып, о, енъеджек 8ве оларнынъ аллаларыны, путларыны, къыйметли алтын ве кумюш савутларыны алып, Мысыргъа кетеджек. Бир къач йыл о, шималь падишасындан устюн оладжакъ. 9Сонъра шималь падишасы дженюп падишасынынъ падишалыгъына кетеджек ве сонъ озь топрагъына къайтаджакъ. 10+Шималь падишасынынъ огъуллары дженкке азырланып, чокъ сайылы бир орду топлайджакълар. Орду, дерья киби, ташып кечеджек ве дженюп падишасынен дженк этип, онынъ къалесине къадар барып чыкъаджакъ.

11+Дженюп падишасы ачувланып, шималь падишасына къаршы дженк этеджек. Онда буюк бир орду олса да, ордусы душманнынъ къолуна тюшюджек. 12Бу буюк ордуны енъген сонъ, дженюп падишасы кибирленеджек. О бинълердже адамларны ольдюреджек, амма бутюнлей енъмейджек. 13Шималь падишасы къайтып, эвельки ордусындан даа буюк бир орду топлайджакъ ве бир къач йылдан сонъра буюк ордунен ве яхшы силяларнен келеджек.

14О заманларда бир чокълары дженюп падишасына къаршы чыкъаджакъ. Сенинъ халкъынъдан базылары да, руя ерине кельсин деп, онъа къаршы чыкъаджакълар, амма енъиледжеклер. 15+Сонъра шималь падишасы келип, диварларгъа чыкъмакъ ичюн, тюбюнде топракъны обалап, къавийлештирильген шеэрни запт этеджек. Дженюп падишасынынъ кучю бунъа къаршы турамайджакъ. Онынъ энъ яхшы ордусы да къаршы турып оламайджакъ. 16+Запт этиджи истегине коре арекет этеджек, онъа къаршы кимсе туралмайджакъ. Гузель топракъта о, ордусыны къояджакъ, ве о топракъны бутюнлей ёкъ этмеге кучю оладжакъ. 17Падишалыгъынынъ бутюн кучюни топлап, шималь падишасы дженюп падишасынынъ огюне бармагъа ниетленеджек ве онен бирлешеджек. Шималь падишасы озь къызыны онъа акъайгъа береджек ве падишалыгъыны бозмагъа ниетленеджек. Лякин истегени ерине кельмейджек, бундан бир шей чыкъмайджакъ. 18Сонъра о, юзюни денъиз ялы боюндаки мемлекетлерге тараф чевиреджек де, оларнынъ чокъусыны запт этеджек. Амма насылдыр башлыкъ онынъ къопай ишлерини токътатаджакъ ве къопайлыгъынынъ къаршылыгъыны береджек. 19+Сонъра шималь падишасы юзюни озь топрагъынынъ къавийлештирильген шеэрлерине чевиреджек, амма енъиледжек ве гъайып оладжакъ.

20Онынъ ерине келеджек падиша падишалыгъынынъ дюльберлигини[*] сыдырмакъ ичюн берги топлайыджыны ёллайджакъ. Бир къач вакъыт ичинде бу падиша ёкъ этиледжек. О, не адамларнынъ козю огюнде, не дженкте гъайып оладжакъ.

Шималь падишалыгъынынъ яман падишасы

21Сонъ онынъ ерине урьмет этильмеген адам падиша оладжакъ. Онъа ич кимсе падишалыкъ сайгъысыны косьтермейджек[*]. Аманлыкъ вакътында келип, о, ялан ярдымынен падишалыкъны эльге аладжакъ. 22О, буюк ордуларны, сув ташкъынынен киби, ёкъ этеджек ве къырып ташлайджакъ. Васиет башлыгъы[*] биле гъайып оладжакъ. 23Шу адам васиет башлыгъынен бирлешме тизгенинден сонъра, о яланнен арекет этеджек ве, онынъ тарафдарлары аз олса да, о, кучьлю оладжакъ. 24Аманлыкъ вакътында о, бол-берекетлик ичинде яшагъан мемлекетлерге келеджек ве баба-деделерининъ япмагъан шейлерини япаджакъ: тарафдарларына гъаниметни, чайпап алынгъан мал-мулькни ве байлыкъны дагъытаджакъ, къавийлештирильген шеэрлерге къаршы кетмеге планларны япаджакъ, амма онынъ вакътына сонъу келеджек.

25Кучюни ве рухуны топлап, о, буюк бир ордунен дженюп падишасына къаршы чыкъаджакъ. Дженюп падишасы да буюк ве чокъ кучьлю ордунен дженк этеджек, лякин фитне себебинден о, енъиледжек. 26Софрасындан ашагъанлар оны ольдюреджеклер, ве ордусы дагъыладжакъ, бир чокълары ольдюриледжек. 27Эки падишанынъ юрегинде хаинлик оладжакъ, бир софра башына отурып, бири-бирине ялан айтаджакълар, лякин истеген ишлерини беджермейджеклер, чюнки сонъу вакъты даа кельмеген. 28Шималь падишасы буюк бир байлыкънен топрагъына къайтаджакъ, лякин ниети азиз васиетке къаршы оладжакъ. Оны ерине кетирип, о, озь топрагъына къайтаджакъ.

29Белли бир заманда о кене дженюпке тараф ёл аладжакъ, амма шу сефер эвелькиси киби олмайджакъ. 30Онен берабер Киттим гемилери[*] келип, оны рухтан тюшюреджеклер, ве о, кери къайтаджакъ. Азиз васиетке ачувы чыкъып, о, озь ниетини беджереджек ве азиз васиетнинъ душманларынен келишеджек.

31+Онынъ ордусы Азиз Ернинъ дагъ къалесини арамлайджакъ, куньделик къурбаныны токътатаджакъ ве пис арамлыкъны къояджакъ. 32Шималь падишасы Алланынъ васиети саймагъан адамларны ялтакълыкънен озюне чекеджек, амма Алласыны бильген адамлар кучьлю олып, онъа къаршы тураджакъ.

33+Халкънынъ арасындаки акъыллы адамлар чокъусына акъыл огретеджек. Амма бир къач вакъыт ичинде оларны къылычнен ве атешнен ольдюреджек, эсир этеджек ве оларнынъ мал-мулькюни тартып аладжакълар. 34Азап чеккен вакъытларында олар азачыкъ ярдым кореджеклер. Чокъ адам, темиз юрекли олмайып, оларгъа къошуладжакъ. 35Акъыллы адамлардан базылары ёлдан уруладжакълар, лякин сынавдан кечеджек, арынаджакъ ве сонъки вакъыт кельмезден эвель темизленеджек. Белли бир вакъыткъа даа вакъыт бар.

36+Падиша истегенине коре арекет этеджек. О, пек юкселеджек, озюни эписи аллалардан даа буюк саяджакъ, аллаларнынъ Алласы акъкъында куфюр сёзлер айтаджакъ ве, Алла бутюнлей ачувланмагъандже, истеген ишлерини беджереджек. Къарар этильген шей оладжакъ. 37Падиша бабаларынынъ аллаларыны акъылына кетирмейджек, не къадынлар севген аллагъа[*], не де ич бир башкъа аллагъа сайгъы косьтермейджек, озюни эр кестен устюн тутаджакъ. 38Лякин къалелернинъ алласына шурет косьтереджек, бабалары бильмеген аллагъа алтын, кумюш, дегерли ташлар ве чешит тюрлю къыйметли шейлерни бахшыш этеджек. 39Бу ябанджы алланынъ ярдымынен о, энъ кучьлю къалелерни енъеджек. Оны къабул эткенлерге о, буюк урьмет косьтереджек ве оларны бир чокъларынынъ устюне башлыкъ этип къояджакъ, оларгъа бахшыш оларакъ топракъ береджек.

40Сонъ-сонъунда дженюп падишасы онен дженк этеджек. Шималь падишасы дженк арабаларынен, атлыларынен, бир чокъ гемилеринен, боран киби, онъа къаршы чыкъаджакъ ве, сув ташкъыны киби, виляетлерини басаджакъ ве олардан кечеджек. 41+Гузель топракъкъа да киреджек. Чокъ мемлекет енъиледжек, лякин Эдом, Моав ве Аммон огъулларынынъ башлыкълары къолундан къуртуладжакъ[*]. 42О, чокъ мемлекетлерге къаршы чыкъаджакъ, Мысыр мемлекети биле къолундан къуртулмайджакъ. 43+О, Мысырнынъ алтын ве кумюш байлыгъыны, бутюн къыйметли шейлерини запт этеджек. Ливиялылар ве хушлулар онынъ къуллары оладжакъ. 44Лякин куньбатыштан ве шимальден кельген хаберлер оны раатсыз этеджеклер, ве о, чокъусыны къырып ёкъ этмек ичюн, буюк ачувнен ёлгъа чыкъаджакъ. 45Падиша Акъ денъизнинъ ве гузель азиз дагънынъ[*] арасында озь буюк чадырларыны къураджакъ. Лякин онынъ сонъу келеджек, ве онъа кимсе ярдым этмейджек.

12

Ахыр заман акъкъында

12^1+О заман сенинъ халкъынъны къорчалагъан буюк башлыкъ Микъаиль келеджек. Адамлар дюньяда яшап башлагъан вакъыттан берли шу вакъыткъадже олмагъан беля заманлары оладжакъ. Лякин бу заманда сенинъ халкъынъдан Китапта язылгъанларнынъ эписи къуртуладжакъ. 2+Ер юзюнинъ топрагъында юкълагъан адамларнынъ чокъусы уянаджакъ. Базыларына эбедий омюр бериледжек, башкъалары исе эбедиен айып ве масхаралыкъ алтында къаладжакъ. 3+Акъыллы адамлар кок къуббесининъ ярыгъы киби оладжакъ, чокъ адамны акъикъаткъа чевиргенлер, йылдызлар киби, эр вакъыт, эбедиен парылдайджакълар.

4+Амма сен, Даниял, бу сёзлерни гизле ве китапкъа печат къойып, ахыр замангъадже оны сакъла. Чокъусы ёлдан урулгъанда, бу китап адамларгъа бильги береджек.

5О заман мен, Даниял, бакътым ве башкъа эки кишини корьдим. Оларнынъ бири озеннинъ бу ялысында, башкъасы исе обир ялысында тура эди. 6+Бири озеннинъ о тарафында тургъан кетен урбалы адамдан:

– Бу аджайип шейлер не вакъыт битеджек? – деп сорады.

7Сонъ мен озеннинъ сувлары устюнде тургъан кетен урбалы адамнынъ джевабыны эшиттим. О, сагъ ве сол къолуны кокке котерип ве эбедий Яшагъаннынъ адынен ант этип, бойле деди:

– Учь бучукъ йыл[*] кечкенинен ве азиз халкънынъ кучю бутюнлей биткенинен[*], буларнынъ эписи беджериледжек!

8Адамнынъ айткъанларыны эшиттим, амма анъламадым, бунынъ ичюн:

– Эфендим! Бунынъ сонъу не оладжакъ? – деп сорадым.

9О манъа бойле джевап берди:

– Сен кет, Даниял. Бу сёзлернинъ манасы ахыр замангъадже гизли олсун. 10+Чокъусы арынаджакъ, темизленеджек ве сынавдан кечеджек. Яман адамлар исе яман ишлерини япа береджеклер. Яманларнынъ ич бири анъламайджакъ, акъыллы адамлар исе анълайджакълар.

11+Куньделик къурбанлары токътатылгъан ве пис арамлыкъ къоюлгъан сонъ, 1 290 кунь кечеджек. 12Сабыр эткен ве 1 335 куньге къадар беклеген адам не къадар бахтлыдыр!

13+Сен исе, Даниял, яшай бер. Сен оледжексинъ, лякин куньлернинъ сонъунда тураджакъсынъ ве озь акъкъынъны аладжакъсынъ.

* 3.1 30 метр; учь метр – къ. арам. «60 аммах», «6 аммах».

* 7.25 Къ. еуд. сёзю-сёзюне «заман, эки заман ве яры заман» демектир.

* 8.9 Гузель топракъ – Исраиль топрагъы.

* 8.12 Мында даа бойле терджиме этмеге мумкюн: «Ордунынъ озю эр куньлюк къурбан ве гуналар ичюн къурбан оларакъ берильген эди».

* 9.24 Къ. еуд. сёзю-сёзюне «70 кере еди (заман)» демектир.

* 10.1 Мында даа бойле терджиме этмеге мумкюн: «Хабер оладжакъ шейлер акъкъында эди, ве шу хаберни анъламагъа пек къыйын эди».

* 10.5 Къ. еуд. «Уфаз алтыны».

[158] 11.1 Яни Мысыр падишасы ве Сурие падишасы акъкъында.

* 11.6 Я да «онынъ бабасы».

* 11.20 Мында бельки де Алланынъ Эви акъкъында лаф кете.

* 11.21 Я да «О, асылзаде падиша табакъасындан олмайджакъ».

* 11.22 Алланынъ васиети сакълагъан баш руханий.

* 11.30 Ехуданынъ куньбатыш тарафындан, яни Акъ денъизнинъ шималий ве куньбатыш виляетлеринден кельген ордуларнен гемилер.

* 11.37 Мында гъалиба Таммуз алласы козьде тутуладыр. Адамларнынъ ишангъанына коре, о, апайларнынъ юкке къалув къысметини бере эди.

* 11.41 Даа бойле терджиме этмеге мумкюн: «Бинълернен бинълер ольдюриледжек, тек Эдом, Моав ве аммонлыларнынъ чокъусы къуртуладжакълар».

* 11.45 Сион дагъы. Онынъ тёпесинде Алланынъ Сарайы тура.

* 12.7 Къ. еуд. сёзю-сёзюне «заман, эки заман ве яры заман» демектир.

* 12.7 Я да «азиз халкънынъ сынавы бутюнлей биткенинен».

+ 1.1 4 Пад 24.1; 2 Тар 36.5-7; Йрм 25.1
+ 1.2 4 Пад 24.13; 2 Тар 36.10
+ 1.6 Ехез 14.14,
+ 1.7 4 Пад 23.34; 24.17
+ 1.8 Ехез 4.13; Хош 9.3
+ 1.9 Баш 39.21
+ 1.12 Рим 14.2
+ 1.17 Баш 41.12
+ 1.20 Баш 41.8,
+ 1.21 Дан 6.28; 10.1
+ 2.1 Баш 41.8
+ 2.4 3 Пад 1.31; Дан 3.9; 5.10; 6.6; 6.21
+ 2.5 Узеир 6.11; Дан 3.29
+ 2.6 Дан 5.7, 16
+ 2.9 Эст 4.11
+ 2.12 Дан 3.13, 19
+ 2.17 Дан 1.6
+ 2.21 Эюп 12.18; Дан 5.20
+ 2.22 Эюп 12.22; Джем 12.14; 1 Кор 4.5
+ 2.28 Баш 40.8; Дан 10.14
+ 2.30 Баш 41.16
+ 2.37 Узеир 7.12; Ехез 26.7; Сыр 17.14
+ 2.38 Йрм 27.6
+ 2.39 Зек 6.1
+ 2.40 Дан 7.7, 23
+ 2.44 Хагъ 2.22; Еуд 12.28
+ 2.46 Фаал 10.25; 14.13; 16.29
+ 2.47 Текр 10.17; 4 Пад 5.15
+ 3.1 Баш 11.2
+ 3.6 Сыр 13.15
+ 3.8 Дан 6.12-13
+ 3.9 3 Пад 1.31
+ 3.12 Дан 2.49
+ 3.13 Дан 2.12
+ 3.15 4 Пад 18.35
+ 3.19 Дан 2.12
+ 3.25 Еш 43.2
+ 3.26 Фаал 16.17
+ 3.29 Узеир 6.11; Дан 2.5
+ 3.31 Дан 6.25; 1 Пётр 1.2; 2 Пётр 1.2
+ 3.33 Дан 2.44
+ 4.2 Дан 2.1; 7.15
+ 4.4 Дан 2.2, 10-11
+ 4.5 Баш 41.38; Дан 1.7; 5.11, 14
+ 4.7 Къад 9.15; Ехез 31.3-7; Мк 4.32
+ 4.14 Йрм 27.5
+ 4.15 Баш 41.8
+ 4.16 1 Пад 25.26; 2 Пад 18.32
+ 4.19 Йрм 27.6
+ 4.24 Икм 16.6; Фаал 8.22; 2 Тим 2.25
+ 4.31 Дан 2.44; 6.26
+ 4.32 Эюп 23.13; Збр 61.10; Еш 14.27; 40.17
+ 4.33 2 Тар 33.13

+ 5.1 Баш 40.20; Эст 1.3; 2.18; Дан 7.1; 8.1; Мк 6.21

+ 5.2 Дан 1.2
+ 5.4 Збр 113.12-15
+ 5.6 Нах 2.10
+ 5.7 Дан 2.2; 4.6
+ 5.8 Баш 41.8
+ 5.10 3 Пад 1.31; Дан 2.4
+ 5.11 Баш 41.38; Дан 2.48; 4.5
+ 5.12 Дан 1.7, 17; 4.5
+ 5.17 4 Пад 5.16
+ 5.20 Дан 4.27-30
+ 5.21 Дан 4.31

+ 5.23 Эюп 12.10; Йрм 10.23; Фаал 12.23; Сыр 16.9

+ 5.27 Эюп 31.6; Збр 61.10
+ 5.31 Йрм 51.11; Дан 9.1
+ 6.3 Баш 41.40; Эст 10.3
+ 6.4 Ехез 14.14
+ 6.6 3 Пад 1.31; Дан 2.4
+ 6.8 Эст 1.19; 8.8

+ 6.10 3 Пад 8.48; 2 Тар 6.38; Збр 118.23; 136.5-6

+ 6.13 Дан 3.8
+ 6.17 Мт 27.66; Сыр 20.3
+ 6.21 3 Пад 1.31; Дан 2.4
+ 6.23 Дан 3.25

+ 6.24 Текр 19.19; Эст 7.9; Збр 7.16; Икм 11.5

+ 6.25 Дан 3.31
+ 6.26 Дан 4.31
+ 6.27 Дан 3.33
+ 6.28 2 Тар 36.22; Узеир 1.1; Еш 44.28; 45.1
+ 7.1 Дан 5.1; 8.1
+ 7.2 Йрм 49.36; Сыр 7.1
+ 7.3 Сыр 13.1-2
+ 7.6 Сыр 13.2
+ 7.7 Сыр 12.3; 17.3,
+ 7.8 Дан 8.9; Сыр 9.7; 13.5

+ 7.9 3 Пад 22.19; Еш 6.1; Сыр 1.14; 4.2; 20.4

+ 7.10 Текр 33.2; Сыр 5.11; 20.12

+ 7.11 Сыр 19.20

+ 7.13 Ехез 1.26; Мт 26.64; Мк 14.62; Сыр 1.7, 13; 14.14

+ 7.14 Збр 109.1-2; Еш 9.6; Дан 7.27; Ов 1.21; Зек 14.9; Мт 28.18; Лк 1.33; 1 Кор 15.24; Сыр 11.15

+ 7.15 Дан 4.2
+ 7.18 Мт 25.34
+ 7.21 Дан 8.24; Сыр 13.7
+ 7.23 Дан 2.43
+ 7.27 Дан 7.14
+ 7.28 Лк 2.19,
+ 8.1 Дан 5.1; 7.1
+ 8.2 Нех 1.1; Эст 1.2
+ 8.7 Дан 11.11
+ 8.8 Дан 7.3
+ 8.9 Дан 7.8
+ 8.10 Сыр 12.4
+ 8.11 Чыкъ 29.38-42; Дан 11.31; 12.11
+ 8.13 Дан 12.6
+ 8.16 Дан 9.21; Лк 1.19,
+ 8.17 Ехез 2.1; Сыр 1.17
+ 8.18 Дан 10.9; Зек 4.1
+ 8.19 Дан 11.36
+ 8.21 Дан 11.3
+ 8.24 Дан 7.21; Сыр 13.7
+ 8.25 Эюп 34.20
+ 8.26 Дан 10.14
+ 9.1 Дан 5.31; 6.1; 11.1
+ 9.2 Йрм 25.11; 29.10; Зек 1.12; 7.5
+ 9.3 Эст 4.3

+ 9.4 Лев 26.40; Текр 7.9; 3 Пад 8.47; 2 Тар 6.37; Нех 1.5; 9.2,

+ 9.5 Узеир 9.6-7; Нех 1.7
+ 9.6 Нех 9.34
+ 9.11 Текр 8.19-20; 28.15
+ 9.12 Ехез 5.9
+ 9.13 Лев 26.14-45; Текр 28.15-68
+ 9.14 Нех 9.33
+ 9.15 Чыкъ 32.11

+ 9.16 Збр 30.2; 43.14; 70.2; 78.4; Микъа 6.16

+ 9.17 Сай 6.25
+ 9.18 4 Пад 19.16; Нех 1.6
+ 9.19 Збр 24.10; 78.9; Лк 18.13
+ 9.20 Нех 1.6

+ 9.21 Чыкъ 29.39; Еш 65.24; Дан 8.16; Лк 1.19,

+ 9.23 Дан 10.11, 19
+ 9.24 Нех 11.1; Еш 48.2; Мт 4.5; 27.53
+ 9.26 Мт 24.6-14
+ 9.27 Дан 11.31; 12.11; Мт 24.15; Мк 13.14

+ 10.1 2 Тар 36.22; Узеир 1.1; Еш 44.28; 45.1; Дан 1.7; 4.5

+ 10.4 Баш 2.14

+ 10.5 Ехез 9.2; Сыр 1.13

+ 10.6 Ехез 1.7, 16; Мт 28.3; Сыр 1.14-15; 19.12

+ 10.7 Фаал 9.7
+ 10.9 Дан 8.18; Зек 4.1; Юх 18.6; Сыр 1.17
+ 10.10 Ехез 2.9; 8.3
+ 10.11 Дан 9.23; 10.19
+ 10.12 Дан 9.23
+ 10.13 Дан 10.21; 12.1; Иуда 1.9; Сыр 12.7
+ 10.14 Дан 2.28; 8.26; Хав 2.3
+ 10.16 Еш 6.7; Йрм 1.9
+ 10.19 Дан 9.23; 10.11
+ 10.21 Дан 12.1
+ 11.1 Дан 5.31; 6.1; 9.1
+ 11.2 Дан 10.21
+ 11.3 Дан 7.6; 8.5, 21
+ 11.10 Еш 8.8; 30.28
+ 11.11 Дан 8.7
+ 11.15 Ехез 4.2
+ 11.16 Дан 8.9
+ 11.19 Ехез 26.21
+ 11.31 Дан 8.11; 9.27; Мт 24.15; Мк 13.14
+ 11.33 Дан 12.3, 10

+ 11.36 Текр 10.17; Дан 2.47; 8.19; 2 Тес 2.4; Сыр 13.5

+ 11.41 Еш 11.14

+ 11.43 2 Тар 12.3; Ехез 30.4; Нах 3.9

+ 12.1 Чыкъ 32.32, 33; Йрм 30.7; Дан 10.13, 21; Иуда 1.9; Мт 24.21; Мк 13.19; Сыр 12.7; 16.18; 20.12

+ 12.2 Еш 26.19; Ехез 37.12; Мт 25.46; Юх 5.28-29; Фаал 24.15

+ 12.3 Эюп 11.17; 22.28; Икм 4.18; Еш 60.3; Дан 11.33; 12.10; Мт 13.43

+ 12.4 Еш 8.16; 29.11; Сыр 5.1; 10.4; 22.10

+ 12.6 Дан 8.13; 10.5

+ 12.10 Збр 106.43; Хош 14.10; Дан 11.33, 35; 12.3; Сыр 22.11

+ 12.11 Дан 8.11; 9.27; 11.31

+ 12.13 Еш 57.2

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/CRT/CRT/1-Мукъаддес%20Китап,%202016/1-Мукъаддес%20Китап,%202016/Мукъаддес-Китап__Tran.azw3

Алланынъ Адлары

Мезкюр неширде Алланынъ Адлары Эски Васиетнинъ (Теврат ве Зебурнынъ) къ. еуд. асыл нусхасы ве Янъы Васиетнинъ (Инджильнинъ) къ. юн. асыл нусхасы эсасында арды-сыралы терджиме этильген эдилер.

Ильк сефер Алла Мусагъа ве Исраиль халкъына Озь יהוה Адынен ачылды. Бу Ад дёрт арифтен ибарет олгъаны ичюн, оны базыда «тетраграмматон» деп адландыралар. Бу Адны сес чыкъарып теляффуз этмеге ясакъ эди, амма О, теляффуз этильгенде, «Яхве» оларакъ айтыла эди. Бу Аднынъ манасыны насыл этип анъламагъа кереклиги акъкъында Алла Озю Чыкъыш китабында (3.14) айта; Оны бойле сёзлернен терджиме этмек мумкюн: «Мен Барым», я да «Мен – бу Мендирим, Мен барлыкъны берем». Яни, Яхве – бу «бар олгъан сою», «барлыкъны берген сою», «даима олгъан сою»; буларнынъ эписи Алла табиаты ве хусусиетининъ даимийлигини акс этелер.

Окъугъанда, теляффуз этильмеси ясакъ олгъан бу Ад расткельгенде, агъзавий шекильде къ. еуд. Адонай сёзю къулланыла эди («рабби, акимдар, укюмдар» манасында). Кечче асыл нусханынъ метининде бу ал созукъ сеслерни косьтерген диакритик ишаретлер ярдымынен акс олунгъан эди. Къ. еуд. Адонай сёзюне къ. юн. Кюриос сёзю тенъ келе. Сёзлернинъ экиси де ялынъыз Аллагъа нисбетен дегиль де, падиша, акимдар, сераскерлерге нисбетен де къулланмалары мумкюн эди; къуллар да шорбаджыларына бойле мураджаат эте эдилер. Къ. юн. Кюриос базыда мертебели адамгъа мураджаатнынъ урьметли шекили оларакъ къулланыла эди (къырымтатар тилинде бойле маналарда «эфенди, саип» сёзлери чыкъалар.)

Асыл нусхадаки Яхве тетраграмматоны ве Адонай сёзю арасында олгъан фаркъны языда косьтермек ичюн, терджимеде тетраграмматонны биз бутюн сёзни буюк арифлернен беремиз – РАББИ, Адонай сёзюни исе тек биринджи буюк арифинен – Рабби.

Эм тетраграмматон, эм Адонай чокъусы алларда Алланынъ башкъа Адлары ве эпитетлеринен берабер кельмелери мумкюн:

РАББИ-ТААЛЯ – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Яхве.

РАББИ-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Элохим. Мезкюр сёз бирикмеси мулькиет конструкцияларында баягъы сыкъ расткеле ве я «РАББИ-Таалямыз, РАББИ-Таалянъ» деп, терджиме этиле, я да бираз кенъ шекильде – «РАББИ олгъан Алланъ(ыз), РАББИ олгъан Алласы, РАББИ олгъан Алламыз» ве иляхре.

Ордуларнынъ РАББИси – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Цеваот. «Цеваот» сёзю «ордулар, арбий кучьлер» маналарыны бильдире, бу я коктеки кяинат кучьлерининъ ордусына аит, я да мукъаддес дженкке чыкъкъан исраиллилернинъ арбий къысымларына аиттир.

Рабби-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Элохим, я да къ. юн. Кюриос-Теос.

Юкъарыда къайд этильген сёзлерден гъайры, асыл нусхада дюнья Яратыджысына нисбетен къ. еуд. Эль, Элохим, Элоах, къ. арам. Элах ве къ. юн. Теос сёзлери де сыкъ къулланылалар. Къырымтатар тилине бу сёзлер Алла сёзю ярдымынен терджиме этилелер. Эм еудий, эм юнан тилинде бу сёзлер эм Екяне Аллагъа нисбетен, эм путперестлернинъ аллаларына нисбетен (бойле алда биз бу сёзни уфакъ арифнен беремиз) къулланылмалары мумкюн эди.

Терджимеде Алла сёзюни тюрлю эпитетлернен бириккенини расткетирмек мумкюн, меселя:

Юдже Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Элион, къ. юн. Теос-Хюпсистос.

Къудретли Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Шаддай.

Эбедий Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Олам.

Тири Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Элохим-Хаййим.

Сёзлюк

Сёзлюк

1. Б
2. В
3. Г
4. Д
5. Е
6. Ё
7. И
8. К
9. Л
10. М
11. Н
12. О
13. П
14. Р
15. С
16. Т
17. Ф
18. Х
19. Ч
20. Ш
21. Э
22. Ю
23. Я

Сёзлюк

Абдест – Эски Васиетте, бутюнлей сувнен ювунып (бой абдест) я да эль-аякъ ювып темизленюв адети. Еудийлер эр бир арам шейге ве арамлангъан адамгъа тийген сонъ, къолларыны, чанакъларыны, урбаларыны ве башкъа шейлерни юва эдилер.

Ад – къадимий заманларда еудийлер адамнынъ адынен онынъ барлыгъыны багълай эдилер. Алланынъ Адыны айтмайып, Онъа сыкъ «Ад» (къ. еуд. Шем), дей эдилер. Шегиртлер бир шейни «Месихнинъ Адынен» япкъанларда, шуны Онынъ истегине коре ве Онынъ кучюнен япа эдилер.

Азиз – бакъ. Мукъаддес.

Акъсакъал – (къ. юн. пресбютерой) сёзю-сёзюне «къарт адам». Эвельде месихчилер джемиетинде акъсакъаллар рухий башлыкъ ве ребер вазифесини беджере эдилер. Эксерий алларда бир джемиетте бир къач акъсакъал бар эди. Эльчилер (я да оларнынъ издешлери) акъсакъалларнынъ башына къолларыны къойып, дува окъуй ве мувафакъиетли хызметлери ичюн Мукъаддес Рухнынъ эйилигини бере эдилер.

Алланынъ Къозусы – Алла исраиллилерге Мусанен берген Къанунгъа бойсунып, руханийлер эр саба ве эр акъшам Аллагъа бир къозуны къурбан чала эдилер. Къозунынъ къаны адамларны Алланен муаббетлештире, ве бу адетнен исраиллилернинъ гуналары багъышлана эди. Исагъа «Алланынъ Къозусы» деп, Ягъя Исанынъ бутюн халкъ ичюн къурбан оладжагъыны эвельден айтты.

Алланынъ Огълу – Исанынъ унванларындан бири, амма бу, Алланынъ апайдан олгъан огълуны анълатмай. Эски заманларда «Алланынъ огълу» Исраильнинъ падишаларына дей эдилер (бакъ. 2 Пад 7.14; Збр 2.6-7). Бу ад бекленильген Месихни, Алладан кельген инсафлы Падишаны, яни Иса Месихни де бильдире эди (бакъ. Юх 1.49; 11.27; 20.31). Бу ибаре Иса Месих ве Онынъ коктеки Бабасынен олгъан мунасебетлерини, оларнынъ табиатларынынъ якъынлыгъы ве бирлигини косьтере. Иса Бабанынъ ердеки векили олып, Оны адамларгъа ача. Бундан гъайры, эписи иманлылар Алланынъ балаларыдыр, чюнки олар Аллагъа Баба дейлер, Оны севелер ве ирадесини беджермеге тырышалар (бакъ. 1 Юх 2.23).

Алланынъ Падишалыгъы (Кок Падишалыгъы) – бу ибаре Алланы озь Падишасы сайып, Онен къонушып яшагъан адамларнынъ Алланен мунасебетлерини анълата. Алланынъ Падишалыгъы толу дереджеде Исанынъ экинджи келишинден сонъ оладжакъ: о вакъытта Алла халкъынынъ душманлары енъиледжек, эски дюнья ёкъ оладжакъ, онынъ ерине янъы дюнья пейда оладжакъ, анда эр шей эбедий севгиге толаджакъ ве яманлыкъ олмайджакъ. Амма Алланынъ Падишалыгъы тек келеджекте дегиль, о шимди де, адамлар Алланынъ ирадесини беджерген ве бир-бирини севген эр бир ерде де бар. Алланынъ Падишалыгъы Иса Месихнинъ, Ягъянынъ ве эльчилернинъ огретювинде эсас ерни ала.

Алланынъ Сарайы – Исраильнинъ пайтахты Ерусалимдеки мукъаддес биналарнынъ топламыдыр. Сулейман падиша оны еудийлер Мусанынъ заманындан берли Аллагъа ибадет эткен Чадырнынъ ерине къурды. М. э. 586 с. Сулейманнынъ Сарайыны вавилонлылар виран этти. Бир къач он йыллыкътан сонъ Сарай гъайрыдан тикленди. Сонъ Буюк Ирод Сарайны баягъы кенълештирди. Алланынъ Сарайы Исраиль яшайышынынъ меркези эди: къурбанлар тек анда чалына эди, мемлекетнинъ бутюн четлеринден ве тышындан кельген еудийлер мында муим байрамларны (Песах, Афталар Байрамы, Чалашлар Байрамы) къайд эте эдилер. Сарайнынъ эсас одасы Энъ Мукъаддес Ер эди. Анда йылда бир кере тек баш руханий кирип, айры ибадет эте эди. Бу ерни Мукъаддес Ерден буюк перде айыра эди. Мукъаддес Ерге тек руханийлер кире биле. Сарайнынъ бу эки къысымлары Алланынъ Эви оларакъ сайыла, анда адий адамларгъа кирмек ясакъ эди, олар тек Сарайнынъ азбарларында Аллагъа ибадет эте эдилер. Азбарларнынъ четлериндеки эйванларда адамлар топланып, тюрлю ишлернен огъраша эдилер. Иса Месих пейгъамберлик япкъанына коре, м. с. 70 с. римлилер Сарайны бутюнлей ёкъ эттилер, ве ондан сонъ Сарай гъайрыдан тикленмеди.

Алланынъ Шурети – бу ибаре дюньяда япкъан ишлеринде косьтерильген Алланынъ улулыгъыны бильдире. Мукъаддес Китаптан корюне ки, базы вакъытта Алланынъ Шурети исраиллилерге кучьлю ярыкъ киби корюнди. Амма Алланынъ Шурети Раббиге инангъан инсафлы адамларнынъ яшайышларында да корюнди. Энъ эвеля О, Иса Месихнинъ яшайышында, аджайип ишлеринде ве хусусан Онынъ хач устюнде олюминде ве тирилювинде косьтерильди.

Алоэ – бакъ. Къокъулы шейлер.

Альфа ве Омега – юнан элифбесининъ биринджи ве сонъки арифлери (къырымтатар элифбесиндеки А ве Я арифлери киби). «Альфа ве Омега» ибареси «башы ве сонъу» манасыны ачып, толулыкъны, сонъунадже чыкъмакъны анълата. Сырларнынъ ачылувы китабынынъ контекстинде бу ибаре дюньянынъ яратылмасындан сонъки кунюне къадар тарихыны косьтере.

Алямет – бакъ. Бельги.

Аманлыкъ (селямет) – Янъы Васиетте бу сёз тек дженк олмагъаныны дегиль, тынчлыкъ-аманлыкъны да бильдире. Еудийлер бир-бирини: «Селям алейкум!» (къ. еуд. шалом алейхем), деп къаршылай эдилер.

Амин – къ. еуд. «акъикъий» я да «акъикъат» манасыны анълата. Бу сёзнен вааз я да дува эм башланмакъ, эм битмек мумкюн.

Арес-тёпе – (къ. юн. Арео Пагос) акъсакъалларнынъ шурасы топлашкъан Афинанынъ меркезинде ерлешкен тёпелик. Шуранынъ озюни де бу тёпеликнинъ адына коре адландыра эдилер (бакъ. Фаал 17).

Афталар Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Ахирет куню – бу дюньянынъ тарихы битеджек кунь. Чокъусы еудийлер шу куню эвель ольген адамлар тириледжегине инана эдилер. О вакъытта эписи адамлар Алланынъ судуна барып, озьлерининъ яшайышларына эсабат береджеклер. Инджиль китабына коре бу судда ич бир адам озюнинъ инсафлы ишлеринен акъланып оламайджакъ. Тек Иса Месихнинъ къурбанлыгъыны къабул эткен адамлар акъланып оладжакълар.

Аштан-сувдан вазгечюв – къадимий заманларда къыскъа бир вакъыт ичинде, адетиндже бир кунь девамында, аштан ве сувдан вазгече эдилер. Бойлеликнен, адам озюни Аллагъа ишандыра, шунынънен Онъа олгъан садыкълыгъыны косьтере ве тёвбе этип ярдым сорай эди. Бир йылда бир кунюнде – Одеме Куню (еуд. Йом-Киппур) – эр бир адам мытлакъ аштан вазгечмек керек эди, еудийлер эписи озь гуналары ичюн Аллагъа тёвбе эте эдилер. Бу, Мукъаддес Язынынъ эмири эди. Базылары исе, энъ эвеля фериселер, даа башкъа куньлерде аштан-сувдан вазгече эдилер. Бирде-бир иманлылар джемиети айры бир себептен дува окъумакъ ичюн аштан-сувдан вазгечип ола эдилер.

Байрамлар – исраиллилер эсас учь байрамны къайд эте эдилер: Мысырдан чыкъкъанларыны хатырлаткъан Песах Байрамы, Биринджи Махсул Байрамы (Афталар Байрамы, я да Берекет Байрамы) (махсул джыймагъа башлагъанларында) ве Чалашлар Байрамы (махсул джыймакъны битиргенлеринде). Ондан гъайры олар даа Одеме Кунюни къайд эте эдилер. Шу куню бутюн халкъ аштан вазгечип Алладан озь гуналарынынъ багъышланмасыны сорай эдилер. Песах Байрамы – (къ. еуд. Песах) еудийлернинъ энъ муим байрамы, еудийлерни Мысыр къуллугъындан къуртулгъанларыны анъдыра. Бу байрам Нисан айында 15-инджи кунюнде (март-апрель айында) отькериле эди. Къадимий заманларда еудийлер бутюн Исраиль мемлекетинден ве башкъа топракълардан Песах Байрамыны къайд этмек ичюн Ерусалимге келип, Аллагъа ибадет эте эдилер. Песахтан сонъ еди кунь девам эткен Маясыз Пишкен Пите Байрамы башлана эди. Бир афта ичинде еудийлер тек маясыз пишкен отьмек ашай эдилер. Инджильде бу эки байрам бир байрам сайыла. Шу куньлери Иса Месих хачкъа мыхланып ольдюрильди ве тирильди. Ондан сонъ Песах месихчилернинъ энъ буюк байрамы – Исанынъ Тирилюв Байрамы олды. Песах ашы олгъан къурбан къозусына да «песах» дей эдилер. Чалашлар Байрамы – (къ. еуд. Сукъкъот) баба-деделерининъ сахрада юрген вакъытта чалашларда яшагъанларнынъ хатырасына багъышланып отькерильген байрам. Байрам Тишри айынынъ 15-бешинджи куню (кузьнинъ башы) башланып, еди кунь девам эте эди. Ондан сонъ секизинджи кунь – байрам раатлыгъы келе эди. Биринджи Махсул Байрамы (Афталар Байрамы, Берекет Байрамы) – (къ. юн. Пентэкостэ, сёзю-сёзюне «эллинджи кунь») Песах Байрамындан еди афта кечкен сонъ кечириле эди. Бу байрамны «Синай дагъында берильген Къанун» байрамы киби къайд эте эдилер. Шу куню тек Фелестинде яшагъан дегиль, башкъа ерлерден де бутюн еудийлер Ерусалимге кельмеге арекет эте эдилер. Исанынъ биринджи шегиртлери Берекет Байрамында Мукъаддес Рухкъа толдылар.

Баш руханий – бакъ. Руханийлер.

Бельги (алямет) – бирде-бир шейни исбатламакъ я да тасдыкъламакъ ичюн бельги оларакъ Алла япкъан муджизе. Инджильнинъ муэллифлеринден бири Юханнынъ язгъанына коре, бельгилер – Иса япкъан, Кок Падишалыгъынынъ келеяткъаныны косьтерген аджайип шейлердир.

Берекет Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Беэльзебул – бакъ. Шейтан.

Биринджи Махсул Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Вавилон – Фират ве Хиддекель дерьясы арасында (земаневий Ирак топрагъында) ерлешкен, къоджаман империянынъ пайтахты олгъан, Якъын Шаркънынъ энъ буюк шеэридир. Вавилонда чокъ аллаларгъа табына эдилер. М. э. 587 с. вавилонлылар (къасдийлилер) Ерусалим шеэрини йыкътылар ве еудийлернинъ чокъусыны эсирге алып кеттилер. Янъы Васиетнинъ заманларында Вавилон шеэри энди виран этильген эди. Инджильде «Вавилон» сёзю Шейтаннынъ падишалыгъыны анълата. Бесе-белли, мында Рим шеэри козьде тутула эди. О заманда Рим Ерусалимни запт эткен янъы империясынынъ баш шеэри, путперест медениети ве тюрлю бозукълыкъларнынъ меркези эди.

Васиет – Синай дагъында Алла Мусанен бутюн еудий халкъына васиет этти, еудийлерге яхшылыкъ япмагъа, оларны душманлардан къорчаламагъа сёз берди. Еудийлер Аллагъа садыкъ олып, Къанунда язылгъан Онынъ истегенини беджермек керек эдилер. Бу васиетке, онынъ япылмасы акъкъында тариф эткен китаплар топламына киби, «Эски Васиет» дейлер. Пейгъамберлер Алла адамларгъа янъы васиет береджеги акъкъында айта эдилер. Инджиль китабына коре, бу янъы васиет Иса Месихнинъ олюми ве тирилюви ярдымынен япылды. Энди Алланынъ халкъы – догъгъан ерине бакъмайып, Месихке иман эткен, Онынъ огретювине коре яшагъан адамларнынъ эписидир. Бу васиетке, Иса ве Онынъ биринджи издешлери акъкъында тариф эткен китапларнынъ джыйынтыгъына да «Янъы Васиет» дейлер. Бу джыйынтыкъны м. с. I-инджи асырында чешит адамлар язды. Эски Васиетнен бирликте Янъы Васиет Мукъаддес Китапны тешкиль эте.

Васиет Сандыгъы – исраиллилернинъ эсас азизлиги: агъачтан япылып алтыннен къаплангъан мукъаддес Сандыкъ. Сандыкънынъ ичинде васиетнинъ таш левалары сакълана эдилер. Сандыкъ башта Мескеннинъ сонъунда, Сарайнынъ Энъ Мукъаддес Еринде тура эди. Исраиллилер оны, устюнде санки де Рабби отургъан, падишанынъ тахты ерине коре эдилер.

Васиетнинъ таш левалары – устьлеринде Он Эмир (Исраиль халкъына Алладан берильген эсас эмирлер) язылгъан таш левалардыр. Оларны Рабби Синай дагъында, Исраильге васиет бергенде, Мусагъа берди.

Галилея – Фелестиннинъ шимали. Чокъ асырлар девамында башкъа халкъларнынъ къолунда олгъаны ичюн, Галилеяда тюрлю халкъларнынъ адамлары чокъ эди. Еудиенинъ сакинлери галилеялыларгъа юкъарыдан бакъа эдилер. Галилеянынъ Назарет шеэрчигинде Исанынъ яшлыгъы ве генчлиги кечти. Мында О, чокъ аджайип шейлер япты.

Давут – Шаулдан сонъ Исраильнинъ экинджи ве энъ намлы падишасы. О, тахткъа м. э. 1010 с. отурды. Давут Исраильни буюк девлет ве Ерусалим шеэрини Исраильнинъ пайтахты япты. О, кучьлю аскер ве улу шаир эди. Давут Зебур китабынынъ (Аллагъа айтылгъан йырлар ве дувалар) муэллифлеринден бири эди. О, Аллагъа ишанчлы олгъаны ичюн, Алла Исраиль тахтыны тек онынъ эвлятларына береджегини сёз берди. Еудий пейгъамберлерине коре, келеджекте бутюн дюньянынъ Падишасы оладжакъ Месих Давутнынъ сою оладжакъ. Шунынъ ичюн Исагъа даа «Давутнынъ Огълу» дей эдилер.

Давутнынъ Огълу – Давут падишанынъ дос-догъру эвляды. Иса Месих Давутнынъ эвляды олгъаныны билип, еудийлер Онъа «Давутнынъ Огълу» дей эдилер.

Денъиз хавузы – Мескеннинъ азбарында тургъан буюк бакъыр савут. Аллагъа хызметлерини башламаздан эвель руханийлер шу савутта абдест ала эдилер.

Дженнет – (къ. юн. Парадейсос; къ. еуд. Эден; рус. Эдем) Башланув китабында (2 б.) пек дюльбер багъча тасвир олуна, анда биринджи адамлар Алланен къонушып яшай эдилер. Бу багъчагъа «дженнет» дейлер. Адамлар Алланынъ Сёзюни тутмагъан сонъ, багъчадан къувулдылар ве энди агъыр иш япып ве ольдюриджи хасталыкъларгъа огърап яшамагъа меджбур олдылар. Дженнет акъкъында айткъан Месих бу аджайип ве гъамсыз яшайышкъа къайтмакъны ве Алланен бирликте эбедиен къалмакъны козьде тута эди.

Джеэннем – бакъ. Олюлернинъ дюньясы.

Дин къардашлары – иманлылар эксериетнен бир-бирине «дин къардашлары» дейлер, бойле этип, оларнынъ бир Алла Бабасы олгъаныны косьтерелер. Олар бир-бирини къайгъырып, бир къорантада киби, муаббет яшайлар.

Еудие – Фелестин дженюбиндеки виляет, онынъ ады исраилли къабилелеринден бирининъ бабасы Ехуда адынен багълы.

Еудий – бу сёзю (менбаа метинде – «иврий») биринджи кере Ибраимге (Баш 14.13), сонъ Юсуфкъа (Баш 39.14) ве Якъупнынъ (Исраильнинъ) бутюн эвлятларына нисбетен къулланылды. Сонъ Исраиль халкъына аит олгъан эр кесни ойле адландырып башладылар. Къырымтатарджа бир «еудий» сёзю къулланылса да, къ. еуд. «иврий» сёзю этник аитликни, «еудий» сёзю исе диний аитликни косьтере.

Еудийлер – башында Якъупнынъ огълу Ехуданынъ къабилесиндеки адамлар. Амма Инджильнинъ заманына бутюн чуфутларгъа «еудий» деп башладылар. Юханнен берильген Инджильде «еудий» сёзюнен сыкъ-сыкъ чуфутларнынъ башлыкъларыны адландыра эдилер.

Ёл (Раббининъ Ёлу, Алланынъ Ёлу) – месихчилер джемиетининъ ве Иса Месихнинъ огретювининъ ильк адларындан бири (бакъ. Фаал 9.2; 22.4).

Иблис – бакъ. Шейтан.

Ибраим – Исраиль халкъынынъ биринджи баба-дедеси. Онынъ тарихы Башланув китабынынъ 12-25 бабларында икяе этиле. Алла оны сайлап, онъа васиет берди, тувгъан топракътан узакъ Ханаан топрагъына кочьмеге эмир берди, шу топракъны чокъсайылы несилине бермеге ваде этти. Башта онынъ ады Ибрам эди, амма сонъундан Алла онъа янъы «Ибраим» адыны берди. Ибраим ве онынъ апайы Саре Исхакъ огълунынъ догъувыны чокъ вакъыт бекледилер ве чокъ сынавлардан кечтилер. Ибраим исраиллилернинъ ве базы башкъа халкъларнынъ дедеси олды. Мукъаддес Китапта о – тюрлю агъыр алларда Алланынъ бутюн эмирлерини беджермеге азыр олгъан, Раббиге ишанч толу орьнектир.

Иманлылар топлашувы (иманлылар джемиети) – бир ерде яшагъан, даима топлашып, Аллагъа ибадет эткен ве Языны огренип, къонушкъан джемиетнинъ ады. Бу сёз тек ерли джемиетни дегиль, бутюн дюньяда Иса Месихке иман эткенлерни де анълата биле.

Император – Рим империясынынъ баш укюмдары. Онъа айры виляетлернинъ акимлери ве падишалары (меселя, Пилат ве Ирод) бойсуна эдилер. Биринджи императорнынъ ады Юлий Цезар олгъаны ичюн, башкъаларына да «кесар» дей эдилер.

Инджиль – бакъ. Къуванчлы Хабер.

Инсан Огълу – еудий тилинде бу ибаренинъ биринджи манасы «адам» эди. Даниял пейгъамбер шойле келеджек Падишагъа дей эди. Онынъ айткъанына коре, Алла бу Падишагъа бутюн халкълар устюнде укюм береджек (Дан 7.13-14). Иса бойле ибаренен сыкъ-сыкъ Озюни адландыра эди.

Инсафлыкъ – Алла инсафлыдыр, демек, Онынъ бутюн арекетлери акъикъаткъа ве адалетке эсаслана. Мукъаддес Китапкъа коре, Алла адамнынъ гуналарыны багъышласа, адам инсафлы ола. Адам Алланынъ истегенини беджерип, озь арекетлеринен инсафлыкъкъа ынтылмакъ керек.

Ирод – падишаларнынъ сюлялеси. Бу сюляле биринджи падиша Буюк Ироднынъ адынен адлана эди. Буюк Ирод – еудийлернинъ падишасы, м. э. 37-4 с. къадар бутюн Фелестин топрагъында акимлик япты. О, Исанынъ догъгъаны акъкъында эшитип, Вифлеемде янъы догъгъан балаларны ольдюрмеге эмир этти. Ирод Антипа – Буюк Ироднынъ огълу, м. э. 4 с. – м. с. 39 с. къадар Галилеяда акимлик япты. Ягъя оны къанунсыз эвленгенинде къабаатлагъаны ичюн, Ирод Антипа Ягъяны якъалап джезаламагъа эмир этти. Бундан гъайры, Ирод Антипа Исанен судда корюшти. Ирод Агриппа I – Буюк Ироднынъ торуны ве Ирод Антипа къардашынынъ огълу, м. с. 39-44 с. къадар Фелестинде акимлик япты. О, месихчилерни мераметсиз джезалап башлады. Онынъ эмиринен эльчи Якъуп ольдюрильди ве эльчи Пётр зиндангъа атылды. Фаалиет китабы Ирод Агриппанынъ олюмини бойле тасвирлей: путперест хызметчилери оны алла ерине корип, шерефлеп башладылар, ве о, шу шерефлерни къабул этти. Шу вакъыт Алланынъ мелеги Иродны азаплы хасталыкънен урды, ве Ирод шу хасталыкътан кечинди. Ирод Агриппа II – Ирод Агриппа I огълу. Эльчи Павел денъиз янындаки Кайсарея шеэринде онынъ алдында чыкъышта булунды. Ирод Агриппа II м. с. 44-70 с. къадар Фелестиннинъ бир къач виляетинде акимлик япты. Сонъ о, Римге кочип, анда м. с. 100 с. къадар яшады.

Иса – (къ. еуд. Ешу, Ешуа; Ехошуа адынынъ къыскъартылгъан шекили) еудий адларындан бири. Онынъ манасы – «РАББИ къуртара».

Исраиль – бакъ. Якъуп.

Керувлар – мелеклернинъ хусусий бир чешити. Мукъаддес Китапта керувлар Аллагъа якъын ве Онынъ тахты янында хызмет эткен неснелерни киби тасвирленелер. Онынъ ичюн Мескенде ве Сарайда керувларнынъ ресимлери бар эди.

Кинаели икяе – кенълешкен къыяславдыр, о, эр вакъыт тапмаджа, тасавур этюв усуллары къулланыла. Еудийлернинъ адетинде тек акъыл огреткен къыскъа икяе дегиль де, аталар сёзлери, айтымлар, тапмаджалар, къанатлы сёзлер, икметли сёзлер, аллегорияларгъа да «кинаели икяе» дей эдилер. Кинаели икяени анъламакъ ичюн башыны чалыштырмакъ керек. Кинаели икяелер Шаркъта кенъ даркъалгъан эди. Оларны уйдургъан ве анълагъан адамларгъа «икметли» дей эдилер.

Кок Падишалыгъы – бакъ. Алланынъ Падишалыгъы.

Корюшюв Чадыры – бакъ. Мескен.

Къадимий арамий тили – къадимий еудий тилине ве аз дереджеде арап тилине сойдаш тили. Бу тильде Даниял ве Узеир китабынынъ бир къач бабы язылды. Фелестинде, Иса Месихнинъ яшагъан вакъытта, бу еудийлернинъ лакъырды тили эди.

Къадимий еудий тили – бу тильде деерлик бутюн Эски Васиет язылгъан. Янъы Васиет язылгъан заманында, Фелестин сакинлери онъа сойдаш олгъан арамий тильде лаф эте эдилер, башкъа халкъ векиллеринен исе сыкъ-сыкъ къадий юнан тилинде къонуша эдилер.

Къадимий юнан тили – Эскендер Зулькарнайннынъ запт этмелеринден сонъ, юнан тили шаркъий Акъ денъиз ялысында халкъара тиль олды. Янъы Васиет, чокъча адам окъуп олсун деп, юнан тилинде язылды.

Къандиль – Мескеннинъ ве сонъундан Сарайнынъ ичини ярыкълатмакъ ичюн къулланылгъан еди ягълы чыракълы лампа (бакъ. Чыкъ 25).

Къандиль

Къанун (Мусанынъ Къануны, Теврат) – Муса пейгъамбер вастасынен Исраиль халкъына берильген Алланынъ Къануны. Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китабына (Тевраткъа) да «Къанун» дейлер, чюнки анда эм къанун, эм онынъ берильген тарихы бардыр. Къанун исраиллилерге тафсилятлы огютлер бере, оларнынъ диний ве ичтимаий яшайышыны бельгилей, яхшылыкъ ве адалет къаиделери тайинлей эди. Къанунда адамларгъа Алланынъ ирадеси ачыла. Амма озю озюнден Къанун оны бозгъан адамларны гуна джезасындан къорчалап оламай. Онынъ ичюн Янъы Васиетте Къанун хайыргъа къаршы къоюла.

Къанун оджалары – Мукъаддес Языны ве биринджиден Мусанынъ Къануныны теренден огренип анълаткъан адамлар. Олар Къанунны язып ала, огрене, анълата, къуллана ве адамларгъа огрете эдилер. Бойле адамларны еудий джемиетинде буюк урьмет эте эдилер.

Къокъулы шейлер. Алоэ – осюмлик, онынъ япракъларындан къыйметли къокъулы ягъ япа эдилер. Дефн этмезден эвель олю сарылгъан басмагъа бу къокъулы ягъны синъдире эдилер. Либан – экзотик осюмликнинъ къурутылгъан сакъызы. Оны якъкъанда къокъулы тютюн чыкъа эди. Либан тютетюви башта Чадырда, сонъ Ерусалим Сарайында бахшыш кетирювнинъ бир чешити эди. Мюр – паалы къокъулы ягъ, дженюбий тереклернинъ сакъызындан азырлана. Оны тиббиетте азапларны эксильтмек ве олюни дефн эткенде ягъламакъ ичюн къуллана эдилер.

Къуванчлы Хабер – (къ. юн. эвангелион) Эски Васиетте анъылгъан, Иса Месихнинъ ер юзюне кельгенинен илян этильген хабер. Онынъ манасы шунда ки, Алла адамларны севгени ичюн, Озь Огълуны ерге ёллады, Онынъ хачта ольгени ве тирильгенинен бутюн адамларгъа гуналардан ве эбедий олюмден къуртулыш ёлу ачылды. Бу хабер месихчилер иманынынъ эсасы олды. «Эвангелион» сёзюнен «Инджиль» сёзюнинъ пейда олувы да багълы. Кечче бу сёзнен Иса Месих акъкъында икяе эткен дёрт китапны адландырып башладылар.

Къурбан ери – бир тёпелик, онынъ устюнде къурбан чалынгъан айванларнынъ бутюнини я да бир къысмыны якъа эдилер. Къурбан ери эксериетнен ташларнен япыла эди, амма Корюшюв Чадырында еринден авуштырмагъа мумкюн олгъан, тахтадан япылып маденнен къаплангъан сою бар эди. Ондан гъайры, къокъулы отларны якъмакъ ичюн, маденден япылгъан кучюк къурбан ерлери де бар эди.

Къурбан ери

Къурбан чалув ве бахшыш кетирюв – Мусанынъ къануны боюнджа еудийлер Аллагъа къурбан кетире эдилер. Айванны сойып, оны бутюнлей я да къысмен къурбан ерине къойып якъа эдилер. Эгер эт къалса, оны адамлар озьлери ашай эдилер. Мусанынъ заманындан башлап, Алла къурбанлар тек бир ерде кетирильгенини талап этти: башта Корюшюв Чадырында, сонъ Алланынъ Сарайында. Къурбан чалмагъа тек руханийлернинъ акъкъы бар эди. Айванлардан гъайры, бахшыш оларакъ отьмек, шарап, зейтюн ягъы, берекетнинъ биринджи мейваларыны кетире эдилер. Къурбанларнынъ ве бахшышларнынъ бир къач чешити бар эди: япылгъан гуна ичюн къурбан, Алланынъ яхшылыкълары ичюн бахшыш, берильген адакъ ичюн къурбан, озь истегинен кетирильген къурбан я да бахшыш. Бойле къурбанлар ве бахшышлар Алланен бирликте адамнынъ ашагъан ашы киби эди. Исраиллилер Аллагъа кетирген къурбанлар ве бахшышларнынъ бир къысмы руханийлерге ве левийлилерге бериле эди. Янъы Васиетке коре, Месихнинъ хач устюндеки олюми – бутюн инсаниетнинъ гуналары ичюн кетирильген къурбандыр.

Къуртарыджы – бакъ. Къуртулыш.

Къуртулыш – Мукъаддес Китапта бу сёз Алла адамгъа я да бутюн халкъкъа япкъан ярдымыны, оларны телюке ве душманлардан къуртаргъаныны анълата. Амма баш манада къуртулыш – иманлыларнынъ бутюн гуналарындан къуртулышы, Алланен мунасебетте булунув ве эбедий омюрдир. Янъы Васиетке коре, адамларгъа бу имкянны Иса Месихнинъ хач устюнде ольгени ве тирильгени бере, ве эр бир адам Месихке иман этип къуртулыш ала. Эски Васиетте Исраиль халкъыны Мысыр эсиринден къуртаргъан Аллагъа «Къуртарыджы» дей эдилер. Месихчилер бу адны Иса Месихке де берелер, чюнки О, Озюнинъ къурбанлыкъ олюминен Онъа иман эткенлерни гуна ве олюм укюмдарлыгъындан къуртарды.

Лепра хасталыгъы – бакъ. Тери хасталыгъы.

Либан – бакъ. Къокъулы шейлер.

Маясыз Пишкен Пите Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Мелеклер – Аллагъа хызмет эткен рухлар. Олар адамларгъа Алланынъ эмирлерини бильдирелер ве ярдым этелер. Мукъаддес Китапта базы энъ белли мелеклернинъ адлары бар – Микъаиль, Джебраиль. Бир заманларда мелеклернинъ бир къысмы Аллагъа къаршы чыкътылар ве Иблиснинъ тарафыны алып, Аллагъа ибадет этмектен вазгечтилер. Ойле мелеклерге «тюшкен мелеклер» деп айталар.

Мелкиседек – Салим шеэрининъ падишасы ве руханийи. Ибраим онъа арбий гъаниметнинъ он пайындан бир пайыны берген сонъ, Мелкиседек оны багъышлады (Баш 14.17-20). Еудийлерге мектюпте Мелкиседекнинъ руханийлиги Месихнинъ руханийлигине тенъ къоюла (Еуд 5.6).

Месих – (къ. еуд. Машиах; къ. юн. Христос) сёзю-сёзюне «ягънен сюртюльген» манасыны анълата. Къадимий Исраильде Алла Озь хызметине сайлагъан руханийлер, пейгъамберлер ве падишалар зейтюн ягъынен сюртюле эдилер. Пейгъамберлернинъ ярдымынен еудийлерге айткъанына коре, Алла дюньягъа Месихни ёлламагъа сёз берди. О, Исраиль халкъыны къуртарып, дюньянынъ халкъларына эбедиен падишалыкъ этеджек эди. Исанынъ вакътында еудийлер кергинликнен Къуртарыджынынъ келеджегини беклей эдилер. Оларнынъ умют эткенине коре, О, оларны эджнебий баскъынджылар – римлилерден азат этип, Исраильнинъ эвельки шуретини тиклейджек эди. Амма дюньягъа кельген Къуртарыджы – Иса Месих – даа чокъ шей япты. О, бутюн инсаниетни гуна къуллугъындан ве олюмден къуртарды. Онынъ ярдымынен Алла адамларгъа янъы эбедий васиетни берди.

Месихнинъ душманы – (къ. юн. антихристос) яманлыкъ озю олгъан шахыс. О, дюньягъа Месихнен дженк этмек ичюн келеджек, амма сонъунда Месих оны енъеджек. Юхан Месих акъкъында ялан айткъанларгъа ве шунынънен Къуванчлы Хаберге къаршы чыкъкъанларгъа да «Месихнинъ душманлары» дей. Иса сонъки вакъытларда пейда оладжакъ «ялан месихлер» (къ. юн. текликте псевдохристос) акъкъында эвельден хабер бере.

Месихчи – Иса Месихнинъ тарафдары, Оны озь Къуртарыджысы киби къабул эткен ве Онынъ огретювине коре яшамагъа тырышкъан адам.

Мескен (Корюшюв Чадыры) – ерини денъиштирмеге мумкюн олгъан буюк Мукъаддес Чадыр. Алланынъ эмирине бойсунып, исраиллилер оны ясап, сахрада юрген вакътында озьлеринен ташый эдилер. Чадырда Васиет Сандыгъы сакълана эди. Исраиллилернинъ ордусында бу ер Алланынъ Эви сайыла эди. Чадыр огюнде еудийлер Аллагъа ибадет эте ве къурбан чала эдилер. Сулейман Ерусалимде Алланынъ Сарайыны къургъан сонъ, Мукъаддес Чадыр анда кочьти.

Мескен (Корюшюв Чадыры)

Мукъаддес (азиз) – бу сёз биринджиден Алланы анълата. Алла ичюн айырылгъан эр шей де мукъаддестир, булар: Алланынъ Сарайы, Аллагъа хызмет этмек ичюн къулланылгъан шейлер ве Онъа ибадет эткен адамлар (Тевратта – Исраиль халкъы, Инджильде – иманлылар топлашувы). Инджильде бутюн месихчилер озьлерининъ дегиль, лякин Мукъаддес Алланынъки олгъанлары ичюн, «азизлер» деп адландырдылар. Ондан гъайры, бу сёз шахсий ве рухий темизликни косьтермек мумкюн.

Мукъаддес Рух – Алланынъ Руху. Онъа эм Бабасына, эм Огълуна Алланынъ бутюн хусусиетлери менсюптир. Инджиль китабына коре, Иса Месихке иман эткен адамлар Мукъаддес Рухны къабул этелер. О, оларны огрете ве кучь бере.

Мысыр – Египет, Фелестинден дженюбий гъарп тарафында ерлешкен мемлекет. Къадимий еудийлер анда 400 йыл яшадылар. Мысырлыларнынъ зулумы чокълашкъанда, Рабби еудийлерни андан азатлыкъкъа алып чыкъты.

Мюр – бакъ. Къокъулы шейлер.

Нух – къадимий заманда Алла бозукъ инсаниетни ёкъ этмеге истеди. Тек бир инсафлы олгъан Нухны ве онынъ къорантасыны къалдырмагъа разы олды. Нух, Алланынъ эмирини алып, буюк бир сандыкъ къурды да, бутюн къорантасыны анда алды. Олар сандыкъкъа киргенинен, бутюн дюньяда сув ташкъыны башланды. Бу ташкъындан тек Нухнынъ къорантасы къуртулды. Сонъ олардан янъы инсаниет догъды (бакъ. Баш 6–9).

Одев (одеме) – пара тёлеп, бир адамнынъ я да бутюн халкънынъ къуллукътан я да эсирден азат этилюви. Иса Месихнинъ къурбан оларакъ берильген джаны Онъа иман эткенлерни гуна ве эбедий олюмнинъ къуветинден къуртаргъан одев олды.

Одеме Куню – бакъ. Байрамлар.

Олюлернинъ дюньясы (къ. еуд. Шеол; къ. юн. Гадес) – Тевратта язылгъанына коре, адам ольген сонъ олюлернинъ дюньясына тюше. Олюлер дюньясыны косьтермек ичюн даа бир сёз къулланыла эди – джеэннем. Инджильде джеэннем олюлер гуналары ичюн джезагъа огъратылгъан ер, деп сайыла. Келип чыкъышынен бу сёз Ерусалим янында олгъан Хинном вадийинен (къ. еуд. Ге-Хинном) багълы. Шу ерде эр вакъыт чёплюк ве къалымты якъа эдилер. Шунынъ ичюн джеэннем сёзюнинъ манасы гуналыларнынъ олюминден сонъ азап чекеджек ерини анълата.

Он пайда бир пай – берекетнинъ он пайда бир пайы. Исраиллилер оны руханийлерге Раббиге бахшыш оларакъ бермек керек эдилер. Бу пай Сарайнынъ кечинмесине, руханийлернинъ тамакъларына ве озьлери озьлерини бакъып оламагъан адамларгъа ярдым оларакъ масраф этиле эди.

Пейгъамбер – Алланынъ ирадесини илян этмек ичюн, Рабби сайлагъан адам. Мукъаддес Рухнынъ тесиринде лаф эткен пейгъамберлер келеджекте оладжакъ вакъиаларны ачмакътан гъайры, огретиджи ве къабаатлайыджы олып, адамларны тёвбе этмеге ве Аллагъа чевирильмеге чагъыра эдилер. Пейгъамберлер, Месих даа догъмаздан эвель, Онынъ келеджеги акъкъында айта эдилер. Эски Васиетте чокъ пейгъамберлер акъкъында тариф этиле ве оларнынъ пейгъамберликлери косьтериле; Эски Васиетнинъ чокъусы китаплары оларнынъ адынен адлангъан. Пейгъамберлер Янъы Васиетте де анъыла – бу, Мукъаддес Рухнынъ кучюнен лаф эткен ве Алла оларгъа ачкъаныны башкъаларына огреткен иманлылар.

Песах – бакъ. Байрамлар.

Понтий Пилат – римли аким, Иса джезалангъан вакъытта Еудиенинъ акими (м. с. 26-36 с.). Онынъ разылыгъыны алмайып, адамны джезаламагъа олмай эди. Тек Понтий Пилат олюм джезасыны тасдыкълай эди. Еудий башлыкъларынен яхшы мунасебетте олмаса да, исьян котермесинлер деп, эксериетнен оларнынъ талапларыны беджере эди.

Пут – халкълар табынгъан, бирде-бир аллагъа ошагъан эйкель я да даа башкъа бир шей.

Раатлыкъ куню – (къ. еуд. шаббат) джумаэртеси, исраиллилернинъ мукъаддес куню. Шу кунни олар бир тюрлю иш япмайып, Аллагъа багъышламакъ керек эдилер. Инджиль заманында раатлыкъ куню шеэр диварындан бир километрден зияде узакълыгъына кетмек ясакъ этиле эди. Единджи йыл да хусусий олып, шу йылы топракъ ишленильмейджек эди. Еди кере еди йыл кечкен сонъ, эллинджи йыл Юбилей йылы деп илян этиле эди. Шу йылы борджлар багъышлана эди, топракъ исе эвельки сабыларгъа къайтарыла эди.

Равви (Раввуни) – къ. еуд. сёзю-сёзюне «меним улу». Бойле сёзнен урьметли адамларгъа, эксериетнен оджаларгъа дей эдилер.

Рим – Янъы Васиетте тасвир олунгъан вакъыткъа къадар Рим шеэри Акъ денъиз этрафындаки чокъ мемлекетлерни, шу джумледен Фелестин топракъларыны да бойсундырды ве буюк империянынъ пайтахты олды. Фелестин топрагъында, башкъа ерлерде киби, римлилер озь ордусыны къалдырып, эр бир къаршылыкъны таш юрекнен ёкъ эте эдилер. Бунынънен берабер, буюк империягъа менсюплик, икътисадият ве тюрлю къысымлар арасында фикир денъишювге ёл ача эди. Рим империясынынъ гражданларына (оларнынъ бири эльчи Павел де олды) бутюн империяда айры акъ-укъукъ бериле эди. Меселя, судда олар императорнынъ укюмини талап этип ола эдилер.

Руханийлер – Мескенде ве сонъунда Ерусалимнинъ Сарайында къурбанлар ве бахшышлар ичюн джевапкяр олгъан, Аллагъа хызмет эткен адамлар. Тек Харуннынъ эвлятлары руханий олмакъ мумкюн эдилер. Руханийлер он эки болюкке айырылып, невбетнен хызмет эте эдилер. Олар Къанунда къайд этильген махсус урбаны кие эдилер. Бу урбанынъ эсас къысмы эфод эди. Онынъ огдеки ве арттаки къысмы бар эди. Бу къысымлар бир-бирине четлеринен къайышларнен пекитиле эди. Руханийлернинъ башында баш руханий олды; о, Алланынъ огюнде Исраиль халкъынынъ векили эди. Онынъ урбасы бунынъ темсили эди, хусусан устюнде он эки дегерли ташы олгъан оглюгидир. Шу ташлар устюнде он эки Исраиль къабилесининъ адлары язылгъан эди.

Руханийлер

эфод

Саддукийлер – Янъы Васиет девринде еудийлернинъ эки диний фыркъасындан бири эди. Юксек Шуранынъ чокъусы азалары, баш руханийлер ве оларгъа якъын адамлар саддукийлер эди. Башкъа, ферисе фыркъасына, бакъкъанда, олар тек Мукъаддес Языны таный ве агъзавий риваетлерге инанмай эдилер. Меселя, къыямет куню эписи олюлер тирилип, Алланынъ огюнде тураджакъларына инанмай эдилер.

Салым топлайыджы – Фелестинде Рим империясынынъ хазинесине берги топлагъан, ерли халкътан олгъан бир мемур. Олар Рим акимиетине хызмет эткенлери ичюн (бойле хызмет Къанунгъа къаршы эди), еудийлер бу мемурларны севмей эди, чюнки салым топлайыджылар халкътан арткъач акъча топлап, озьлерине къалдыра эдилер.

Самарие – Ерусалим шималинде, Галилеянынъ дженюбинде ерлешкен Фелестин виляети. Ассурие (Ашшур) укюмдарлыгъы заманында Исраильнинъ шималий къабилелеринден ве башкъа мемлекетлерден кочип кельген халкълар бу ерге сюргюн этильдилер. Мемлекетте къалгъан еудийлернинъ эвлятлары ве кочип кельген халкълар самариелилер олдылар. Еудийлер киби, самариелилер Мусанынъ Къануныны къабул эте, амма чокъ шейни башкъаджа анълай эдилер. Меселя, олар Аллагъа Ерусалимде дегиль, Геризим дагъында ибадет эте эдилер, анда оларнынъ баш ибадет ери бар эди. Еудийлер ве самариелилер бир-бирини имансыз сайып, къонушмай эдилер.

Саре – Ибраимнинъ апайы, Алла оны акъайынен берабер сайлады. Сайланмаздан эвель онынъ ады Сарей эди, сайлагъан сонъ Алла онъа Саре адыны берди. О, Аллагъа садыкъ олып ве Онынъ вадесини беклеп, акъайынен сеяат агъырлыкъларыны больди. Бутюн омюри баласыз олып, къартайгъан сонъ, Ибраимге Исхакъ огълуны догъурды.

Синагога – Языны окъумакъ, дува этмек ве диний адетлерни огренмек ичюн еудийлернинъ топлашувы, эм де бойле топлашувлар ичюн эв. Синагогада топлангъанда, адий иштиракчининъ биле Языдан парчаны окъумагъа ве окъугъан парчаны топлашувгъа анълатмагъа акъкъы бар эди. Сарайгъа бакъкъанда, синагогаларда къурбан чалынмай эди. Еудийлер яшагъан эр бир шеэрде ич олмадым бир синагога бар эди.

Синай – сахрадаки (земаневий Мысырда) дагънынъ ады. Шу дагънынъ устюнде Алла Мусагъа Он Эмирни багъышлады. Корюнгени киби, бу дагъ къадимий заманларда Хорев деп адлана эди, бугунь исе Джебель-Муса деп адлана.

Сион – Ерусалим шеэри ерлешкен байырнынъ ады. Шунынъ ичюн «Сион» дегенде, эксериетнен Ерусалим козьде тутула. Кочьме манада бу сёз Алланен бирликте инсафлылар яшагъан коктеки Ерусалим шеэрини козьде тута.

Сувгъа батырылып чыкъув – (къ. юн. баптисма) энъ муим диний мерасимлернинъ бири; диний джемиетке алынувны косьтере. Янъы Васиетте сувгъа батырылып чыкъувнынъ эки чешити косьтериле. Башта Ягъя, озьлерини Аллагъа багъышламакъ ве гуналарындан тёвбе этмеге истеген адамларны сувгъа батырып чыкъара эди. Иса Месихнинъ олюми ве тирилювинден сонъ сувгъа батырылып чыкъув даа терен мана ала: адам эвельки гуналы яшайышындан вазгечип, санки оле, амма Месихнен бирликте янъы омюрге тириле. Бойле сувгъа батырылып чыкъувдан сонъ адам Мукъаддес Рухны къабул эте. Кочьме манада Янъы Васиет Исанынъ «сувгъа батырылып чыкъувы»ны Онынъ азапларына къошулувны киби анълата, «Рухкъа батырылып чыкъув» акъкъында айткъанда, Мукъаддес Рухны къабул этювни козьде тута.

Сулейманнынъ Эйваны – Сарайнынъ шаркъ тарафындаки къапалы колонналы бина. Анда чокъ адам топлаша биле эди.

Теврат – бакъ. Къанун.

Теклиф пителери ичюн стол – башта Мескеннинъ, сонъунда Сарайнынъ ичинде тургъан стол. Руханийлер онынъ устюне даима Раббиге бахшыш оларакъ, он эки пите къоя эдилер.

Тери хасталыгъы (лепра хасталыгъы) – Мукъаддес Китапта адлангъан чешит тюрлю тери хасталыгъы. Бойле хасталыкъ адамны арамлай эди, ве о, бутюнлей тедавийленмегендже, башкъа адамлардан айры яшамакъ керек эди.

Тёвбе этюв – адам эвельки яшайышы гуналы ве Алла онен разы олмагъаныны анълап, Алладан, гуналары ичюн афу сорай, келеджекте гуна япмайып, Аллагъа хызмет этмеге сёз бере.

Фериселер – Янъы Васиет девринде еудийлернинъ эки диний фыркъасындан бири. Башкъа, саддукийлер фыркъасына, бакъкъанда, олар тек Мукъаддес Язынынъ дегиль де, чокъ ягъзавий риваетлернинъ талапларыны да дикъкъатнен беджермеге тырыша эдилер. Къыямет куню олюлер тирилип, Алланынъ огюнде тураджакъларына да инана эдилер. Олар элял темизликни беджерип, халкъ арасында буюк итибарнен файдалана, диний ве къатты къаиделеринен гъурурлана, диний къаиделерини къатты тутмагъан адамларны исе севмей эдилер.

Хайыр – Янъы Васиетнинъ эсас диний терминлеринден бири. Бу сёзнинъ манасы – Алладан адамгъа берильген хайырлы бахшыш. Алла оны бирде-бир ишлер ичюн дегиль де, Озь истегинен бере. Шунынъ ичюн хайыр Къанундан фаркъ эте. Къанун адалетликке коре Алланен адам арасында ве адамлар арасында олгъан мунасебетлерни тертипке къоя: эр бир адам озь акъкъыны ала. Энъ буюк хайыр – иманлыларгъа ачылгъан Алланен эбедий омюрдир.

Хач – Рим императорлыгъында Иса Месихнинъ вакътында энъ агъыр джинает япкъанларны хач устюне мыхлап, олюм джезасына огърата эдилер. Хачны, ерге сокъулгъан дирекке къалын бир тахта мыхлап, япа эдилер. Джезалангъанларны хачкъа мыхлап, я да багълап, чекишип ольмеге къалдыра эдилер. Бойле джеза энъ къоркъунчлы ве масхаралыкъ джезасы эди. Джинаетчи озь тахтасыны джезаланаджакъ ерине озю алып бара эди. О вакъытта «озь хачыны ташымакъ» ибареси пейда олды. Иса Месих хачкъа мыхлангъан сонъ, бу алет Иса берген къуртулыш ве омюрнинъ бельгиси олды.

Чалашлар Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Шейтан (Иблис, Беэльзебул) – Мукъаддес Китапта Алланынъ эсас душманына нисбетен бир къач сёз къулланыла. Къ. еуд. сатан сёзю (бундан «Шейтан» сёзю келип чыкъты) «душман» манасыны анълата. Къ. юн. диаболос (бельки, бу сёзден «Иблис» сёзю келип чыкъты) «алдатыджы, ийлекяр» манасыны ташый. Арам рухларнынъ башына нисбетен Беэльзебул ады да къулланыла. Шейтан ве онъа бойсунгъан рухлар адамларны алдата, оларгъа Аллагъа кельмеге кедер этелер, оларны эбедий олюмге кетирмеге тырышалар. Аллагъа къаршы чыкъкъан адамлар Шейтаннынъ тесирине огърайлар. Сырларнынъ ачылувы китабында, бир кунь ола, Шейтан бутюнлей енъиледжеги ве ёкъ этиледжеги акъкъында тариф этиле.

Эбедий омюр – Мукъаддес Китапкъа коре, бу дюньяда олюмсиз булунув дегиль де, Алланен бирликте янъы дюньядаки къасеветсиз омюрдир. Иманлылар ичюн оларнынъ Алланен бойле аралары артыкъ бу дюньяда башлана. Амма керчек эбедий омюр тек ердеки омюрлери биткен сонъ башлана.

Эзов оту – еудийлернинъ диний мерасимлеринде къулланылгъан от. Руханийлер эзов отунынъ япрагъы я да пытагъыны шингенликке (меселя, къурбаннынъ къанына) батырып, адамгъа я да бир шейге септирип, оны элялладылар ве азиз эттилер.

Эльчи – къ. юн. апостолос «бирде-бир вазифенен ёлланылгъан адам, хаберджи» манасыны анълата. Инджильде бу, Иса Месих сайлап Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн, ёллагъан адамдыр. Эльчи унваны адам ичюн буюк месулиет эди: Месих коктеки Падиша олгъаны киби, эльчи – Онынъ ер юзюнде олгъан векилидир. Биринджи эльчилер Исанынъ энъ якъын шегиртлери эди. Олар эр вакъыт Онынъ янында эдилер. Месих олип, тирильген сонъ, айны хызметке чагъырылгъан Павел де озюне «эльчи» деди. Къуванчлы Хаберни даркъаткъан башкъа адамларны да, меселя, Барнабаны, ойле адландырмакъ мумкюн эдилер.

Элял – Мусанынъ Къанунына коре, исраиллилер дикъкъатнен арамны элялдан айырмакъ керек эдилер. Базы айван, къуш, балыкълар ве чешит шейлер ве ашлар арам сайыла эди. Базы алларда адамлар да арам сайылды. Меселя, лепра хасталыгъынен хаста олгъан, олюге тийген адам, я да къан акъувнен чекишкен я да якъынларда бала тапкъан къадын арам ола эдилер. Арам олгъан адамларгъа диний мерасимлерде иштирак этмеге ве элял шейлерге тиймеге мумкюн олмай эди. Арамлыкънынъ себеби ёкъ этильген сонъ, элял олмакъ ичюн, адам белли мерасимлерни кутьмеге ве темизленмеге керек эди.

Эски Васиет – бакъ. Васиет.

Эфод – бакъ. Руханийлер.

Юбилей йылы – бакъ. Раатлыкъ куню.

Юксек Шура – (къ. юн. Синедрион; къ. еуд. Санхедрин) руханийлер, къанунджылар ве башкъа урьметли адамларнынъ топлумына Юксек Шура дей эдилер. Онынъ эркянына етмиш адам кире эди. Юксек Шурада тек диний дегиль, башкъа меселелер де чезиле эди; бу шура еудий халкъыны римлилер огюнде такъдим этип, юксек укюм вазифесини де беджере эди. Янъы Васиет вакътында шуранынъ муим къарарларыны Рим акимиети тасдыкълай эди.

Ягълав – бир диний мерасим. Адамнынъ башына ягъ якъылып я да силинип, адамны Алла сайлап бир муим хызметке чагъыргъаныны косьтере эди. Бундан сонъ адам падиша, руханий, базы вакъытта пейгъамбер олып, онъа берильген вазифелерни беджермеге башлай эди. Кочьме манада «ягълав» сёзю бир адам Алланынъ хызметине сайлангъаныны ве багъышлангъаныны анълата.

Язы (Язылар) – Янъы Васиетте Эски Васиетке «Язы» я да «Язылар» дей эдилер. Янъы Васиет язылгъан сонъ, Оны да Языгъа кирсеттилер.

Якъуп – Исхакъ ве Рефикъанынъ эки огъулларындан бири. Якъуп озь эгиз агъасы Исавдан сонъ догъгъанына бакъмадан, Алла оны сайлап, биринджи огъул акъкъыны берди. Якъупнынъ он эки огълундан еудий халкъынынъ он эки къабилеси пейда олды. Алла онъа Исраиль адыны берди. Сонъ онынъ бутюн огъулларына – еудий халкъына «Исраиль» дей башладылар. Якъуп адыны башкъа адамлар да, меселя, эльчилерден экиси ташыдылар.

Якъын адам – сёзю-сёзюне «янында олгъан бирев». Тевратта айны койнинъ сакини, джемиетнинъ азасы, къабиледештир. Оларгъа нисбетен белли къаиделерни кутьмек керек эди. Янъы Васиетте Иса «якъын» сёзюнинъ манасыны кенълештирди ве таныш олмагъан адам биле якъын олмакъ мумкюнлигини косьтерди.

Янъы Васиет – бакъ. Васиет.

Теврат ве башкъа тарихий китапларда къулланылгъан ольчюлер

Къадимий заманларда чешит халкъларда узунлыкъ, агъырлыкъ ве шингенлик ольчемек ичюн тюрлю системалар къулланыла эдилер. Бугуньки куньге базы ольчюлер меселесинде алимлер аля даа екяне бир фикирге кельмедилер.

Метиннинъ къолай къабул этильмеси ичюн, бу терджимеде биз ольчюнинъ земаневий метрик системасыны къулландыкъ. Эгер къадимий метинде ольчюлер къарарнен берильсе, биз оларны земаневий эквивалентине якъынлаштырдыкъ. Бунен берабер сноскаларда къадимий метиндеки ольчюлерни де бердик.

Узунлыкъ ольчюлери

Аммах (Баш 6.15) – тирсектен башлап орта пармакънынъ уджунадже олгъан узунлыкъ, къарарнен 45-50 сантиметр. (Бир аммах – бир тирсек узунлыгъы, я да ярым метр.)

Зерет (Чыкъ 28.16) – керильген къолнынъ баш пармагъынынъ уджундан чинатий пармакънынъ уджунадже олгъан узунлыкъ, къарарнен 23-25 сантиметр. (Бир зерет – бир къарыш, я да метрнинъ дёртте бири, я да черик метр.)

Тофах (Ехез 40.5) – авуч кенълиги, къарарнен 7,5-9 сантиметр.

Эцба (Йрм 52.21) – баш пармакънынъ кенълиги, къарарнен 2 сантиметр.

1 аммах = 2 зерет = 6 тофах = 24 эцба

Сепильген шейлернинъ ольчюлери

Хомер (Лев 27.16) – бесе-белли, бу сёзнинъ башлангъыч манасы – бир эшекнинъ юкю; къарарнен 220 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир хомер – беш чувал.)

Летек (Хош 3.2) – бесе-белли, хомернинъ ярысы; къарарнен 110 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир летек – эки бучукъ чувал.)

Эфа (Чыкъ 16.36) – Тевраттаки сепильген шейлернинъ эсас ольчюси, къарарнен 20-22 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир эфа – бир буюк къопкъа, я да ярым чувал.)

Сеа (Баш 18.6) – эфанынъ учьте бир къысмы, къарарнен 7 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир сеа – бир буюк савут.)

Омер (Чыкъ 16.16, 36) – эфанынъ онда бир пайы, эки литрге тенъ кельген ольчю. (Бир омер – бир чанакъ.)

Къав (4 Пад 6.25) – къарарнен, эфанынъ йигирмиде бир пайы, бир литрге якъын кельген ольчю. (Бир къав – ярым чанакъ.)

1 хомер = 2 летек = 10 эфа = 30 сеа = 100 омер = 200 къав

Шингенлик ольчюлери

Кор (3 Пад 4.22) – эм шинген, эм сепильген шейлернинъ ольчюси. Бир кор, къарарнен, бир хомерге (200-220 литрге) тенъ келе эди. (Бир кор – беш чувал, я да беш чапчакъ.)

Бат (3 Пад 7.26) – Тевраттаки шинген шейлернинъ эсас ольчюси. Ехезкель китабында 45.11 бат эфагъа тенъ келе. Бу ольчю, къарарнен, 20-22 литрге якъын эди. (Бир бат – бир буюк къопкъа.)

Хин (Чыкъ 29.40) – бесе-белли, батнынъ алтыда бир пайы, я да 3,7 литр. (Бир хин – эки чанакъ.)

Лог (Лев 14.10) – хиннинъ он экиде бир пайы, къарарнен 300 мл этрафында шинген шейлернинъ уфакъ ольчюси. (Бир лог – бир кучюк бардачыкъ.)

1 хомер = 1 кор = 10 эфа = 10 бат = 60 хин = 720 лог

Агъырлыкъ ольчюлери

Къадимий заманларда пара ёкъ эди, эсаплашкъанда исе ольчюге коре я алтын, я даа эксериетнен кумюш тёлей эдилер. Окъумагъа къолай олсун деп, буюк микъдарларны косьтермек ичюн, метрик системасынынъ эквивалентлерини къулланалар. Эсас кумюш акъчаны (шекельни) бельгилемек ичюн, терджимеде «кумюш» сёзю къулланыла. Сноскаларда къадимий метиннинъ догърудан-догъру сёзлери бериле.

Киккар (Чыкъ 38.25) ве шекель – Теврат заманларындаки Сурие ве Фелестинде олгъан эсас ольчюлер. Бир киккар – 30 килодан бираз зияде, бир шекель –10 граммдан бираз зияде эди. Чешит ерлерде там эквивалентлер бири-биринден фаркъ этмек мумкюн эди, шунынъ ичюн бир киккарда къач шекель олгъаныны догъру тайинлемек къыйындыр, умумий оларакъ 3 000 – 3 600. (Бир киккар – бир чувал; бир шекель – бир кумюш.)

Мане (3 Пад 10.17; Узеир 2.69) – орта бир ольчю, бесе-белли, Вавилондан келе, къарарнен 0,5-0,6 килограмм.

1 киккар = 60 мане = 3 000 шекель

Шекель гъает къыйметли мадделерни ольчегенде, даа да кучюк парчаларгъа болюне эди:

Бека (Баш 24.22) – ярым шекель.

Гера (Чыкъ 30.13) – шекельнинъ 1/20 къысмы.

1 шекель = 2 бека = 20 гера

Эски Васиет деври хронологиясы

Эски Васиет деври хронологиясы (м.э. 2300 – 1050 с.)

Эски Васиет деври хронологиясы (м.э. 1050 – 400 с.)

Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Теврат ве Зебур китапларында олгъан Иса Месих акъкъында базы пейгъамберликлер ве оларнынъ беджерилюви

Пейгъамберликлер | | Пейгъамберликлернинъ беджерилюви

Баш 18.18 Ибраимден улу ве кучьлю халкъ асыл оладжакътыр; Ибраим вастасынен ер юзюндеки бутюн халкълар эйилик тападжакълар.

Иса, Ибраимнинъ эвляды олып, бутюн халкъларгъа хайыр этеджек

Фаал 3.25 Сиз исе пейгъамберлернинъ эвлятларысынъыз ве Алла баба-деделеринъизге берген васиетнинъ мирасчыларысынъыз. Алла Ибраимге айткъанына коре, ер юзюндеки бутюн халкълар онынъ эвляды ичюн яхшылыкъ кореджеклер.

Микъа 5.2 Сен де, Вифлеем-Эфрата, Ехуданынъ баш шеэрлери арасында кичик олсанъ да, сенден Мен ичюн Исраильнинъ Башлыгъы чыкъаджакъ. Онынъ тамырлары заманларнынъ башындан, эбедийликтен келип чыкъа.

Исанынъ догъгъан ери

Мт 2.1 Иса Еудие виляетининъ Вифлеем шеэринде догъгъан сонъ, шаркътан Ерусалимге тылсымджы алимлер кельдилер. (Лк 2.4-7 бакъ.)

Еш 7.14 Мына, Рабби Озю сизге алямет береджек. Бакъынъыз, къыз юклю олып, огъул догъаджакъ, адыны Иммануэл къояджакълар.

Исанынъ къыздан догъулувы

Мт 1.18 Иса Месих бойле догъды: Онынъ анасы Мерьем Юсуфкъа нишанлы эди. Амма оларнынъ никяхларындан эвель Мерьемнинъ Мукъаддес Рухтан бала беклегени белли олды. (Лк 1.26-35 бакъ.)

Йрм 31.15 РАББИ бойле дей: – Рама шеэринде бир сес эшитиле, агълав ве аджджы къыямет! Балалары артындан Рахель агълай, тынчланмагъа истемей; онынъ балалары ёкъ энди!

Сабийлернинъ ольдюрилюви

Мт 2.16 Ирод исе, тылсымджы алимлер оны алдаткъанларыны корип, пек ачувланды ве, олардан билип алгъан вакъыткъа коре, Вифлеемде ве онынъ этрафында эки яшына етмеген эписи огълан балаларны ольдюрмек ичюн аскер ёллады. (Мт 2.18 бакъ.)

Еш 9.1-2 Кечкен заманда Зевулун ве Нафталий топрагъы ашаланды, амма келеджек заманда денъиз ёлу, Иорданнынъ башкъа тарафында яткъан мемлекет ве халкълар яшагъан Галилея шуретли оладжакъ. Къаранлыкъта юрген халкъ буюк ярыкъ корьди! Олюм топрагъында, олюм кольгесинде яшагъан адамлар ичюн ярыкъ парылдады.

Исанынъ Галилеядаки хызмети

Мт 4.12-16 Иса Ягъянынъ апске алынгъаныны эшитип, Галилеягъа къайтып кельди. Назарет шеэринден кетип, Зевулун ве Нафталий топракъларында, Галилея голю янындаки Къафарнаум шеэринде ерлешти. Бойледже, Ешая пейгъамбернинъ сёзю эда олунды: Эй, Зевулун топрагъы ве Нафталий топрагъы, голь ёлунда, Иордан аркъасы! Чокъ миллетнинъ юрту Галилея! Къаранлыкъта яшагъан халкъ буюк ярыкъ корьди! Олюм топрагъында, олюм саесинде яшагъан адамлар ичюн ярыкъ парылдады.

Текр 18.15 Алланъ олгъан РАББИ сизинъ аранъыздан, агъа-къардашларынъыздан, сизге манъа ошагъан бир Пейгъамберни асыл этеджек. Оны динъленъиз.

Бекленильген Пейгъамбер

Юх 6.14 Адамлар, Иса косьтерген бельгини корип: – Керчектен де, бу – дюньягъа келеяткъан Пейгъамбердир, – дедилер.

Еш 53.3 Адамлар Оны ашалады, Ондан башыны чевирди. Азап чеккен, чокъ хасталыкъ корьген акъай эди. Бизлер Ондан бетимизни чевире эдик, адамлар Оны ашалады, ве биз Оны адам ерине саймай эдик.

Иса еудийлернинъ тарафындан ред этильди

Юх 1.11 О, Озюнинъкилерине кельди, лякин Озюнинъкилери Оны къабул этмеди. (Юх 5.43; Лк 4.29; 17.25; 23.18 бакъ.)

Еш 11.2 Онынъ ичинде РАББИнинъ Руху олып, Онъа акъыл ве анълав, насиат, кучь ве бильги береджек ве Алладан къоркъмагъа огретеджек. (Збр 44.8; Збр 11.3-4 бакъ.)

Исанынъ икмети

Лк 2.52 Иса осе эди. Яшы арткъанынен, икмети де арта эди. Исагъа Алланынъ ве адамларнынъ хайыры да чокълаша эди. (Лк 4.18 бакъ.)

Зек 9.9 Эй, Сион къызы, чокъ къуван! Къуванчтан къычыр, эй, Ерусалим къызы! Мына, сенинъ падишанъ санъа келе! О, къабаатсыз. О, къуртарув бере. О, алчакъгонъюлли, эшек устюнде, эшек баласы устюнде отура! (Еш 62.11 бакъ.)

Исанынъ Ерусалимге тантаналы кириши

Юх 12.13-14 Пальма терегининъ пытакъларыны алып, Оны къаршыламагъа чыкътылар ве кучьлю сеслернен къычырып башладылар: – Аллагъа шукюр! Раббининъ Ады иле Келеяткъанны, Исраильнинъ Падишасыны шуретленъиз! Иса бир яш эшекни тапып, устюне минди. (Мт 21.1-11; Юх 12.12 бакъ.)

Збр 40.10 Мен ишангъан достум биле, отьмегимни ашап, манъа къаршы табаныны котерди.

Иса достунынъ тарафындан сатылды

Мк 14.10 Шу арада, Исаны сатмагъа истеп, он эки шегиртинден бириси Иуда Искариот баш руханийлернинъ алдына барды. (Мт 26.14; Мк 14.43-45 бакъ.)

Збр 26.12 Яланджы шаатлар манъа къаршы баш котерди, агъызларындан зулум чыкъа, лякин душманларымнынъ къолуна мени берме.

Исаны яланджы шаатлар къабаатладылар

Мт 26.59-61 Исагъа олюм джезасыны бермек ичюн, баш руханийлер ве бутюн Юксек Шура Онъа къаршы ялан шаатлыкъ къыдырсалар да, чокъ адам ялан шаатлыкъ этселер де, тапып оламадылар. Сонъунда эки шаат сёзге чыкъып, бойле дедилер: – Мына бу адам: «Мен Алланынъ Сарайыны йыкъып, учь куньде кене къурып олурым», – деди.

Еш 53.7 Оны эзиетледи, къыйнадылар, О исе агъзыны ачмады. Оны къой киби соймагъа айдап кетирдилер, къозу юнь къыркъкъан адамнынъ алдында индемейип тургъан киби, О да агъзыны ачмады.

Иса Онъа къаршы айтылгъан къабаатлавларгъа джевап бермеди

Мт 26.62-63 Биринджи баш руханий еринден турып, Исагъа: – Сен не ичюн джевап къайтармайсынъ? Оларнынъ Санъа къаршы шаатларына не айтаджанъ? – деди. Иса индемеди. (Мт 27.12-14 бакъ.)

Еш 50.6 Мени ургъанларгъа аркъамны, сакъалымны алгъанларгъа янакъларымны ачтым. Ашаламакътан ве тюкюриктен бетимни къапатмадым.

Исаны котеклеп, устюне тюкюрдилер

Мк 14.65 Базылары Онъа къаршы тюкюре башладылар. Онынъ бетини къапатып, башына урдылар ве: – Пейгъамберлигинъни косьтер! – деп къычырдылар. Сонъ хызметчилер де Оны урмагъа башладылар. (Мк 15.17; Юх 19.1-3; 18.22 бакъ.)

Збр 68.5 Себепсиз мени кореджек козьлери олмагъанлар башымдаки сачлардан да чокъ олды. Манасыз манъа къаршы чыкъкъанлар, меним душманларым кучьке кирди. Мен ич бир шей алмагъан олсам да, къайтарып бермеге меджбур этелер.

Исадан себепсиз нефретлендилер

Юх 15.24-25 Эгер Мен оларнынъ арасында башкъалары асыл япып оламагъан ишлерни япмагъан олсам, оларда гуна олмаз эди. Энди исе ишлеримни корип, Мени де, Бабамны да кореджек козю олмады. Лякин себепсиз Мени кореджек козьлери къалмагъаны акъкъында Къанунында язылгъан сёзлер беджерильмек керек.

Еш 53.4-5 «О хасталыкъларымызны Озюне алды, дертлеримизни Озь омузларына къойды». Бизлер исе, Оны Алла урды ве джезалады, деп тюшюндик. Амма О гуналарымыз ичюн яраланды, къабаатларымыз ичюн урулып къырылды. Бизде тынчлыкъ-аманлыкъ олсун деп, джеза Онынъ устюне тюшти, Онынъ яраларынен бизлер яхшы олдыкъ.

Иса Озюне башкъа адамларнынъ хасталыкъларыны алды

Мт 8.16-17 Акъшам устю Исанынъ алдына джин ургъан бир талай адамларны кетирдилер. Иса Озь сёзюнен арам рухларны къувып чыкъарды ве эписи хасталарны тедавийледи. Бойледже, Ешая пейгъамбер ярдымынен айтылгъан сёзлери беджерильди: «О хасталыкъларымызны Озюне алды, дертлеримизни Озь омузларына къойды».

Еш 53.12 Шунынъ ичюн буюклернинъ арасында Онъа бир пай береджегим, кучьлю адамларнен гъаниметни болюшеджек. О, джаныны олюмге берди, джинаетчилернен бир сайылды, устюне чокъ адамларнынъ гуналарыны алды, джинаетчилер ичюн ялварды.

Исаны гуналыларнен берабер хачкъа мыхладылар

Мт 27.38 Исанен даа эки айдутны – бирисини онъ тарафында, экинджисини сол тарафында хачкъа мыхлап къойдылар.

Збр 21.17 Мына, копеклер мени сарып алды; ачувлы сюрю этрафымны сарды, олар къолларымны ве аякъларымны тештилер.

Исанынъ къолларыны ве аякъларыны тештилер

Юх 20.27 Сонъ Томагъа бакъып: – Пармагъынъны мында къой, Меним къолларыма бакъ. Къолунъны узат да, оны багърыма къой. Энди имансыз олма, иманлы ол! – деди. (Юх 19.37; 20.25-26 бакъ.)

Збр 21.7-9 Лякин мен акъай дегиль, къуртым мен; адамлар мени масхара эте, халкъ исе менден игрене. Мени корьген эр кес мени мыскъыллай, башларыны саллап, менден нефретленип, лаф этелер: «О, РАББИге ишанды! РАББИ оны сакъласын! РАББИ ондан разы олса, оны къуртарсын!»

Исаны масхара этип, акъаретледилер

Мт 27.39-40 Кечип кетеяткъанлар башларыны саллап, Исагъа куфюр сёзлер айта эдилер: – Эй, Сен, Алланынъ Сарайыны йыкъкъан ве учь кунь ичинде къургъан адам! Озюнъни къуртарса! Эгер Сен Алланынъ Огълу олсанъ, хачтан тюшсе! (Мт 27.41-44; Мк 15.29-32 бакъ.)

Зек 12.10 Давутнынъ союна ве Ерусалимде яшагъанларгъа исе мерамет ве ярдым рухуны ёллайджагъым. Олар Онъа, озьлери тешип ольдюрген инсангъа бакъаджакълар ве Онынъ ичюн, бирден-бир ольген огълу артындан агълагъанлар киби, агълайджакъ, ольген биринджи догъгъан балагъа киби янаджакъ.

Исанынъ багърыны тештилер

Юх 19.34 Лякин аскерлерден бири Исанынъ багърыны мызракънен тешти. Шу дакъкъасы Онынъ багърындан къан ве сув акъып чыкъты.

Збр 21.19 Урбаларымны озьара болелер, кийимлерим ичюн джереп чекелер.

Аскерлер джереп чекип, Исанынъ урбаларыны пайлаштырдылар

Мк 15.24 Бундан сонъ Исаны хачкъа мыхлап астылар ве, джереп чекип, ким не аладжакъ деп, Онынъ урбаларыны пайлаштырдылар. (Юх 19.24 бакъ.)

Збр 33.21 Кемиклерининъ ич бириси сынмасын деп, О, оларнынъ эписини сакълар. | Исанынъ кемиклерини сындырмадылар | Юх 19.33 Исанынъ янына барып, Онынъ энди ольгенини корьдилер ве балдырларыны сындырмадылар.

Еш 53.9 Оны яман адамларнен мезаргъа къоймагъа ниетлендилер, лякин зенгиннинъ янында джыйылгъан эди. О ич бир яман шейни япмады, агъзындан ялан чыкъмады.

Исаны зенгин адамнынъ къабринде джыйдылар

Мт 27.57-60 Акъшам Ариматея шеэринден олгъан Юсуф адлы бир зенгин адам кельди. О да Исанынъ шегирти эди. Пилатнынъ огюне барып, Исанынъ беденини сорады. Пилат беденни онъа берильмесини буюрды. Юсуф джесетни алып, темиз кетен безге сарды ве озюнинъ къаяда оюлгъан янъы къабринде дефн этти. Къабирнинъ агъзыны балабан бир ташнен къапатып, кетти.

Збр 15.10 Сен олюлер дюньясында джанымны ташлап кетмезсинъ, Озь азизинъе мезарда чюрюмеге ёл бермезсинъ. (Мт 16.21 бакъ.)

Исанынъ тирилюви

Мт 28.9 Апансыздан оларнынъ къаршысына Исанынъ Озю чыкъып: – Мерабанъыз! – деди. Къадынлар Онынъ янына чапып бардылар ве аякъларыны къучакълап, теменна эттилер. (Лк 24.36-48 бакъ.)

Збр 67.19 Сен юксекликке котерильдинъ, эсирлерни эсирге алдынъ, инсанларнынъ ве исьянджыларнынъ бахшышларыны къабул эттинъ. РАББИ-Тааля анда яшасын!

Исанынъ кокке котерилюви

Лк 24.50-51 Иса шегиртлерини шеэрден тышарыгъа чыкъарып, Бетаниягъадже алып кельди. Анда эллерини котерип, оларгъа хайыр дувасыны окъуды. Дува окъугъанда, олардан узакълашып, кокке котерильди. (Фаал 1.9 бакъ.)

Хариталар

Хариталар

1. Хариталар
2. Къадимий Девир
3. Мысырдан Чыкъыш Ёлу
4. Фелестин Иса Месих Яшагъан Заманда
5. Ерусалим Иса Месих Яшагъан Заманда

6. Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих Яшагъан Заманда

7. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Биринджи Сефери

8. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Экинджи Сефери

9. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Учюнджи Сефери

10. Эльчи Павелнинъ Римге Сефери

Хариталар

Къадимий девир

Мысырдан чыкъыш ёлу

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Къадимий девир

Къадимий девир

Мысырдан чыкъыш ёлу

Мысырдан чыкъыш ёлу

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Table of Contents

Мукъаддес Китап

Пейгъамберлернинъ Китаплары

- Даниял

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12

Алланынъ Адлары

Сёзлюк

Абдест
Ад
Азиз
Акъсакъал
Алланынъ Къозусы
Алланынъ Огълу
Алланынъ Падишалыгъы (Кок Падишалыгъы)
Алланынъ Сарайы
Алланынъ Шурети
Алоэ
Альфа ве Омега
Алямет
Аманлыкъ (селямет)
Амин
Арес-тёпе
Афталар Байрамы
Ахирет куню
Аштан-сувдан вазгечюв
Байрамлар
Баш руханий
Бельги (алямет)
Берекет Байрамы
Беэльзебул
Биринджи Махсул Байрамы
Вавилон
Васиет
Васиет Сандыгъы
Васиетнинъ таш левалары
Галилея
Давут
Давутнынъ Огълу
Денъиз хавузы
Дженнет
Джеэннем
Дин къардашлары
Еудие
Еудий
Еудийлер
Ёл (Раббининъ Ёлу, Алланынъ Ёлу)
Иблис
Ибраим
Иманлылар топлашувы
Император
Инджиль
Инсан Огълу
Инсафлыкъ
Ирод
Иса
Исраиль
Керувлар
Кинаели икяе
Кок Падишалыгъы
Корюшюв Чадыры
Къадимий арамий тили
Къадимий еудий тили
Къадимий юнан тили
Къандиль
Къанун (Мусанынъ Къануны, Теврат)
Къанун оджалары
Къокъулы шейлер. Алоэ
Къуванчлы Хабер
Къурбан ери
Къурбан чалув ве бахшыш кетирюв
Къуртарыджы
Къуртулыш
Лепра хасталыгъы
Либан
Маясыз Пишкен Пите Байрамы
Мелеклер
Мелкиседек
Месих
Месихнинъ душманы
Месихчи
Мескен (Корюшюв Чадыры)
Мукъаддес (азиз)
Мукъаддес Рух
Мысыр
Мюр
Нух
Одев (одеме)
Одеме Куню
Олюлернинъ дюньясы
Он пайда бир пай
Пейгъамбер
Песах
Понтий Пилат
Пут
Раатлыкъ куню
Равви (Раввуни)
Рим
Руханийлер
Саддукийлер
Салым топлайыджы
Самарие
Саре
Синагога
Синай
Сион
Сувгъа батырылып чыкъув
Сулейманнынъ Эйваны
Теврат
Теклиф пителери ичюн стол
Тери хасталыгъы (лепра хасталыгъы)
Тёвбе этюв
Фериселер
Хайыр
Хач
Чалашлар Байрамы
Шейтан (Иблис, Беэльзебул)
Эбедий омюр
Эзов оту
Эльчи
Элял
Эски Васиет
Эфод
Юбилей йылы
Юксек Шура
Ягълав
Язы (Язылар)
Якъуп
Якъын адам
Янъы Васиет
Узунлыкъ ольчюлери
Сепильген шейлернинъ ольчюлери
Шингенлик ольчюлери
Агъырлыкъ ольчюлери
Эски Васиет деври хронологиясы
Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Теврат ве Зебур китапларында олгъан Иса Месих акъкъында базы пейгъамберликлер ве оларнынъ беджерилюви

Хариталар

- Хариталар
- Къадимий девир
- Мысырдан чыкъыш ёлу
- Фелестин Иса Месих яшагъан заманда
- Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

- Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Римге сефери